CBR deneyinde numune 4 gün suda bekletiliyor (TS EN 13286-47, ASTM D1883). Bu süre neden 4 gün? Şişme ölçümü nasıl yapılıyor? Şişme yüzdesi tasarımda nasıl kullanılıyor? Daha kısa bekletme kullanılabilir mi?

Literatürdeki çalışmalara göre 4 gün bekletme, zeminin su emmesi ve şişmenin büyük kısmının gerçekleşmesi için ampirik seçilmiş süredir. AASHTO ve birçok standart 4 gün (96 saat) kabul eder. Kısa sürede dengeye ulaşılmaz; uzun süre pratik değil.

Şişme ölçümü: numune suya batırılmadan önce üst yüzey referans alınır; 4 gün sonra üst yüzeyin yükselmesi (şişme) mikrometre veya dial gage ile ölçülür. Swell % = (ΔH/H)*100. Yol tasarımında şişme sınırı konulabilir (örn. max %2–3). Kolay gelsin.

Lab pratiğinden söylüyorum, Numuneler su tankında 4 gün bekletilir; üstten su seviyesi numune üstünde 25 mm civarı. Günlük şişme okuması yapıyoruz; 4. gün sonundaki değer rapora yazılıyor. Bazen 2.5 mm veya 5 mm şişme sınırı aşılırsa CBR düşük kabul edilir.

4 gün neden: Hocamız 'zemin suyu emer, hacim artar, 4 günde çoğu zemin için dengeye yaklaşılır' dedi. Killerde 4 gün yetmeyebilir ama standart 4 gün diyor.

Sahada bunu çok görüyoruz, ASTM D1883'te Method A (4 gün suda bekletme) ve Method B (3 gün nemli bekletme, daha az şişen zeminler için). Proje hangi metodu istiyorsa o uygulanır. Şişme Method A'da daha belirgin. Teknik şartnameyi mutlaka okuyun.

Şişme yüzdesi yüksek çıkarsa (örn. %5+) zemin şişen karakterde; alt temel veya stabilizasyon gerekebilir. CBR değeri ile birlikte şişme raporlanır.

Swell % = (h_4gün - h_0) / h_0 * 100; h_0 başlangıç yüksekliği. 4 gün süresi değiştirilirse (örn. 2 gün) sonuçlar standartla karşılaştırılamaz; proje kabul etmez. Bu konuda daha güncel makaleler de var.

Yol üstyapı tasarımında CBR ve şişme birlikte kriter. CBR yeterli olsa bile şişme yüksekse oturma riski var. Şişme sınırı proje spesifikasyonunda belirtilir.

Bekletme süresinde su sıcaklığı oda sıcaklığında tutulmalı; aşırı sıcak/soğuk şişme hızını etkiler. Tank üzeri kapaklı olabilir, buharlaşma azalır.

Raporumda '4 gün suda bekletme sonrası şişme %1.2, CBR %18' yazdım. İkisi de standartta istenen formatta. Sınavda çıkar mı bu?

Özet: 4 gün standart; şişme bu süre sonunda ölçülür. Swell % = (ΔH/H)*100. Tasarımda CBR ve şişme sınırı birlikte kullanılır. Daha kısa bekletme standart dışı; kabul edilmez. Kolay gelsin.

Şişme-zaman eğrisi çizilirse 4 günde dengeye ne kadar yaklaşıldığı görülür; bazı killerde 4 gün yeterli olmayabilir, standart yine 4 gün kabul edilir. İlgili makaleyi PDF olarak gönderebilirim.

Mesleki tecrübemle söyleyebilirim ki Alt temel CBR>%80, temel CBR>%100. Düşükse kireç veya çimento stabilizasyonu.

Numune hazırlamada optimum su muhtevasında sıkıştırın. Kuru veya ıslak tarafta yaparsanız CBR değişir. Kalibrasyon şart.

PI>35 ve aktivite>1.25 ise zemin aktif kildir. Şişme potansiyeli çok yüksek.

Ramazan Karataş beyin anlattığına benzer bir durum yaşadık geçen yıl. CBR projemizde aynı sorunla karşılaştık ve çözümü şöyle bulduk...