Aslinda bir konuyu uzun suredir tartisabilecegimiz kimseyi aradigim bir konu. CU triaksiyel deneyden elde ettigimiz phi' ve c' degerlerini, drained (CD) tasarim icin kullanmak gercekten savunulabilir mi, yoksa sektorel bir gelenek mi?

Teorik arka plan: effective stress prensibi (Terzaghi) altinda, failure envelope drenaj kosuluna bagli degil — zemin iskeletinin kirilma zarfi aynidir. CU'da pore pressure olculdukten sonra sigma' turetip envelopu cikardigimizda, teorik olarak CD'den elde edecegimiz zarfi buluruz. Bishop & Henkel (1962) bunun savunusu.

Ama pratikte her zaman %100 ayni mi cikiyor? Saha uygulamalarinda CU'dan turetilen phi' genelde CD'den elde edilen phi'dan 1-3 derece farkli cikar. Kum icin daha kucuk, kil icin daha buyuk fark. Strain rate, dilatasyon, OCR hepsi bu farka katkida bulunuyor.

Benim sorum: projede hem CU hem CD yapiyor musunuz? Yoksa sadece CU + effective stress turetmesi yeterli mi? TS EN ISO 17892-9'da ikisi ayri standart, ama fiilen muhendislik pratiginde CU hakim oluyor cunku daha hizli ve ucuz.

Iyi konu actin Selim. Bizim pratikte 17 yilin cogunda sadece CU yaptik, CD cok ender. Sebep basit: CD bir kil numunesi icin 10-14 gun surer, CU 3-5 gun. Musteri de yukleniciler de bekleyemez. Ama burada kestiğimiz kosenin maliyeti var, farkindayim.

Bishop & Henkel teorisi temiz ama iki varsayima dayaniyor: (1) numune saturated, (2) pore-pressure measurement error-free. Ikisinde de pratikte hata payi var. Bir de rate efekti — CU'da biz 0.05-0.1 mm/min hizla kesiyoruz genelde, bu kil icin yeterince yavas olabilir ama ince siltli numunelerde hala transient pore pressure oluyor, tam equilibrium sart degil.

Akademik bakis: CU ve CD'nin vermesi gereken phi' ayni, pratik olarak da cogunlukla +/- 1-2 derece icinde cikiyor, bu oldukca iyi uyum. Fark kaynaklari:

(1) Strain rate: CU'da u-equilibration zorunlulugu var, ASTM D4767 strain rate'i failure'a 4-16 saat icinde ulasilacak sekilde oneriyor. Yavasligin sebebi pore pressure'in numune icinde homojenlesmesi.

(2) Dilatasyon/contraction: CU'da contractive numune pozitif u gelistirir, effective sigma' dusurur, peak q dusuk olur. Ama envelope uzerinde yine dogru noktaya gelir. CD'de ise hacim degisimi direkt olcum, sigma' baslangic haline gore sabit.

(3) Anizotropi: gercek saha numuneleri yatay-dikey yonlerinde farkli phi' verebilir. CU/CD farkindan cok bu onemli olabilir bazi killerde.

Sonuc: teoride ayni, pratikte CU yeterlidir cogu durumda. Ama OCR > 4 sert killer, organik killer, veya sismik yuklemeye maruz kosullarda ikisini birden yapmak gerekli olabilir.

Iksa tasarimi penceresinden bakiyorum: uzun donem kazi destek duvari icin drained parametreler gerekir (zaman icinde por basinci disipe olacak). Ben 18 yildir CU'dan elde ettigim phi', c' ile Plaxis'te drained analiz yapiyorum ve saha olcumleriyle (inclinometer, strain gauge) tutarlilik iyi. Yani pratikte calisiyor.

Ama soyle bir nokta var: iksa tasarimda c' degeri cok hassas bir parametre, 5 kPa fark kesit hesabinda ciddi degisim yaratiyor. CU deneyinde c' genelde overestimate edilebilir (cizim hatasi + saturation yetersizligi birlesimi). Ben c'yi her zaman rapor degerinin %50'si olarak aliyorum tasarimda. Guvenlik faktoru disinda ek tutucu.

IksaKurucu yazdi:

c'yi her zaman rapor degerinin %50'si olarak aliyorum

Taner abi, bu gercek bir saha pratigi, guzel. Ben de benzer yaklasim aliyorum ama %50 yerine "c' = rapor - 1 standart sapma" kullaniyorum. Eurocode 7 (Annex) de karakteristik degeri ortalama minus 0.5 * std olarak aliyor, benzer felsefe.

Tartismaya baska bir boyut: lab'a gelen numune kalitesi CU/CD farkindan daha belirleyici. Shelby'den cikan numune disturbed ise, hangi deneyi yaparsan yap parametreler bozuk cikiyor. Bizim labda CU oncesi numune kalite kontrol adimlarimiz var: bulk density, moisture variation uc-alt-orta, SRV (specific recovery volume) gibi. Bunlar tutmayan numuneyi deneye bile almam.

ISO 22475-1 numune kalite siniflari (Q1-Q5) buna referans. Triaksiyel icin minimum Q3 gerekli, undisturbed parametreler icin Q1-Q2 ideal.

Yuksek yapi tasarimi acisindan: sismik yukleme altindaki killerin davranisi icin ne CU ne CD yetiyor aslinda. Cyclic triaxial veya ressonant column gerekiyor. Ama imar sartnamesi sermiyor bu deneyleri, yuklenici gelisigzel CU yaptir + phi' + c' kullan diyor. Bu konuda Turkiye'nin yonetmelik tarafinda eksikligi var, TBDY temel tasarim icin CU mu CD mi demiyor bile.

ASCE 7 ve Eurocode 8'de sismik tasarim icin undrained strength (Su) dogrudan kullaniliyor killer icin, phi'+c' yerine. CU Su degerini direkt veriyor, bu pratik acidan bir avantaj.

CU/CD tartismasi bu kadar uzun mu olmali? Santiyede arkadaslar "sen c kac yolladin" der gecer.

Hakan abla dalga geciyor ama hakli bir tarafta — saha realitesinde muhendis parametre rapora alir, kullanir, ilerler. Ama biz burada arkaplan acikliyoruz ki parametreyi aldigi zaman ne demek oldugunu bilsin. Forumun degerli olmasi bundan.

Ek pratik: Ankara kilinde (orijinal altere killi silt) CU ve CD iki projede ayni anda yaptirdigim oldu (musteri ozellikle istedi), phi' farki 1.5 derece, c' farki 4 kPa. Yani uyumlu. Bu bolgesel bir tutarlilik gostergesi.

Ezgi'nin noktasina ek: Mitchell & Soga (2005) "Fundamentals of Soil Behavior" icinde CU vs CD farkini micromechanical seviyede isliyor. Sonuc: effective stress uzerinden bakildiginda teorik olarak ayni, fakat undrained kesmede bicim degistirmenin kismi olmasi iskelet yapisinda kisa zamanli restructure etkileri olusturabilir, dolayisiyla peak farki gorulebilir. Critical state'de ikisi kesin cakismali.

Pratik: eger raporunda critical state parametrelerini veriyorsa (M, lambda, kappa, Gamma) bu Cam-Clay modelinin girdisidir, ikisinden de turetilebilir. Peak parametreleri daha hassas, critical state daha stabildir.

Bu tartisma bence kritik, herkese tesekkur. Benim icin take-away:

1) CU cogu durumda yeterli, teorik olarak CD ile ayni envelope vermeli. 2) Pratik farklar numune kalitesi, strain rate, anizotropi gibi faktorlerden geliyor — deney disinda. 3) Iksa/temel tasarimda c' tutucu alinmali (Taner'in %50 kurali veya Eurocode 7 karakteristik yontemi). 4) Sismik/dinamik konularda CU tek basina yetmez, cyclic deney lazim. 5) Critical state parametreleri en stabil olanlar, modern tasarimda bunlar on planda olmali.

Tartismaya gelip katki sunan herkese sagolsun, Furkan'in sismik acisi ayrica kafama isik tuttu.

ODTU'de 80'lerde Tansu Onur hocamiz CU/CD ayrimini ilk anlattiginda "bu iki deney birbirinin tamamlayicisi, birini yapan digerini bilmelidir" demisti, ben de onu hatirladim simdi. Forumdaki tartismanin seviyesi guzel, genc arkadaslara saygilar.

Izmir'de rezidans projelerinde standart uygulamamiz CU. CD yaptirdigim son proje 2019 Bayrakli'daydi, musteri ozel istedi deprem sonrasi guvence olarak. 12 gun surdu numune basina, toplam 4 numune 50 gun lab bloke oldu. Maliyet iki kati.

CU sonuclariyla karsilastirdigimda phi' 1 derece fark, c' 3 kPa fark cikmisti. Ezgi'nin dedigi +/- 1-2 derece ile tutarli. Yani CU yeterli cogu durumda, ozel koşullar disinda.

Temel tasarim tarafindan kisa ekleme: TS 500 ve TBDY-2018 temel bolumu CU/CD ayrimi yapmiyor, sadece "zemin parametreleri" diyor geciyor. Bu bos birakilmis bir alan. Ingiliz BS 8004'te ve Eurocode 7'de daha net rehberlik var. Turkce teknik sartnamelerin bu yonde guncellenmesi gerekiyor.

Son sinif olarak CU/CD konusunu sinava calisiyordum, bu konu tam bitim noktasi. Takip ettim bastan sona, tesekkur ederim. "CU=hizli CD=yavas" diye basit bir formul ogrenmisim, arka planda cok daha karisik bir hikaye oldugunu anliyorum simdi.