Arkadaslar, bir musteri ile tartisma yasiyorum, fikriniz lazim.

Adana'nin Sariciam tarafinda bir ozel okul projesi, 4 katli derslik blogu. Zemin etudu bitti, lab raporu geldi: numune CH (LL 64, PI 41), Method C ile swelling pressure 145 kPa. Tasarim tek katli temel, tekil kolon yuku 95 kPa civari. Yani Pswell yuk'tan yuksek, klasik durum.

Musteri firmanın insaat mudur, bana telefon etti dedi ki: "Ferhat bey, ben muteahhitlik tarafindan bir ricam var. Lab degeri 145 kPa, ama biz tasarima 1.3 katsayisi ile 190 kPa girelim, guvenli tarafta olalim. Lab'a soyleyin raporda bunu yazsin." Ben dondum kaldim.

Lab degerini suni olarak buyutmek dogru mu? Guvenlik faktoru tasarim safhasinda yapilir bildigim kadariyla, lab degerini elle yukseltmek bilimsel degil. Ama musteri istiyor. Nasil cevap vereyim?

Ferhat, sen hakli, musterin yanlis. Lab degeri olculen fiziksel buyuklugun en iyi tahminidir, tasarima girdiyken oldugu gibi gider. Guvenlik faktoru, partial factor, tasarim katsayisi gibi seyler tasarim hesabinda uygulanir, lab raporunda degil.

Eurocode 7 partial factor methodolojisi acikca bunu ayirir: characteristic value (lab+yorum), design value (characteristic / partial factor). Ikisi farkli safhada hesaplanir. Lab raporunda "ben 145'i 190 yazdim guvenli olsun" diye yazmak gercek datayi gizler, sonraki tasarimcilar yanlis veri uzerinden ek emniyet katsayisi uygular, sistem cifte sayilir.

Musteriye soyle: "145 kPa rapora oldugu gibi gidecek, tasarim hesabinda partial factor 1.25-1.4 uygulanacak, design value 180-200 kPa olacak — sizin istediginiz guvenlik bantta olusacak ama dogru yerde."

Mehmet abi nokta atisi koymus. Eurocode 7'nin partial factor cercevesini ayirma mantigi tam burada gerekli. ISO/IEC 17025 acisindan da: lab raporu olculen veriyi olculdugu gibi raporlamali, "musteri ne ister" diye degisiklik yapilamaz. Yapilirsa lab akreditasyonunu kaybeder.

Ferhat, musterinin niyeti iyi aslinda — guvenli tasarim istiyor. Ama yontem yanlis. Sen ona Eurocode 7 partial factor tablolarini gosterip "ben sizin guvenliginizi tasarimda saglayacagim, lab degerini bozmadan" diye anlatabilirsin. Cogu insaatci muhendis bu ayrımı bilmez, ogretici dil iyi calisir.

Bu konu tipik bir "data tampering" baslangici aslinda. Bugun "1.3 ile carpalim" dendi, yarin "1.5 yapalim" denecek, sonra "lab degeri zaten yetmiyor sansli olalim" cumlesi gelecek. Limit asilirsa rapor zaten guvenilmez olur.

Ferhat, yazili reddet bu talebi. E-mail at, "raporda olculen deger oldugu gibi kalir, tasarim safhasinda partial factor uygulanacaktir" yaz. Kayit olsun. Ileride proje sorununda "siz istediniz" diyerek seni sorumlu tutmasinlar.

Pratisyen muteahhit gozuyle: bu talep aslinda iki sebepten geliyor olabilir — (1) musteri partial factor mantigini bilmiyor, sadece "guvenli tasarim" istiyor, ya da (2) musteri "lab degeri suni yuksek olsun ki ihale tasarim degeri yuksek cikinca rakip muteahhitler ihaleyi karsisinda gormesin" gibi rekabet stratejisi.

Ferhat, ikinci ihtimal varsa (umarim degildir) cok dikkatli ol — bu rekabet manipulasyonu hukuki sorun yaratir. Once iyi niyetli aciklama dene, ısrar ederse yazili reddet.

IksaKurucu yazdi:

lab degeri suni yuksek olsun ki ihale

Iksa abi, ikinci ihtimal aklima gelmemisti aslinda. Musteri tanidik, eski projeden bir muhendis arkadas, herhalde birinci sebep. Ama yazili reddetmem lazim yine de, kayit icin. Yarin sabah Mehmet abi'nin onerdigi "characteristic vs design value" cercevesini email'le anlatacagim, partial factor tablosunu ekleyecegim ek olarak.

Ferhat, partial factor tablosu konusunda Eurocode 7 Tablo A.4 (geotek parametreler icin) referans. Killer icin cu (undrained shear strength) partial factor 1.4 (Set M2), Pswell direkt orada listelenmiyor ama benzer mertebede dusunulebilir. Turkiye Bina Deprem Yonetmeliği (TBDY 2018) zemin parametreleri icin de partial factor cercevesi var, kismen Eurocode'a paralel.

Bizde uygulamada Pswell icin "tasarim Pswell = lab Pswell × 1.25" gibi pratik bir ihtiyatlilik gormustum bazi raporlarda, ama bu lab degerini bozmadan, tasarim safhasinda yapilan modifikasyon. Ferhat'in musterisinin istegi tersi — lab degeri bozulsun.

Bir not: ITU lisansustu derslerimde bu konuyu "data integrity vs design conservatism" baslikli bir slayt setiyle isliyorum. Iki kavram surekli karistirilir, oysa farklı asamalar.

Data integrity: lab degerleri olculdugu gibi raporlanir, hicbir musteri-istegine gore degistirilmez. Bu bilim ve denetim disiplini.

Design conservatism: tasarim hesabinda partial factor, yontem secimi, ust band degerlendirme — bunlar muhendislik karari, projeye ozel.

Karistirmak iki tarafi da bozar: data integrity bozulur, design conservatism kontrolsuz olur. Ferhat'in gormesi gereken cok net bir ayrım var.

Abi, bu konuyu okurken musteriye verecegim cevabin iskeletini cizdim. "Sayin X bey, tasarim guvenligi konusunda hassasiyetiniz cok degerli. Ancak guvenlik partial factor olarak tasarim safhasinda uygulanir, lab degeri olculdugu gibi raporlanir (ISO/IEC 17025, Eurocode 7). Sizin istediginiz guvenligi tasarim hesabinda 1.3 partial factor ile saglayacagim, lab degeri 145 kPa olarak rapora girecek." Boyle bir cumle iyi mi Ferhat abi?

manisa_jr yazdi:

lab degeri 145 kPa olarak rapora girecek

Manisa jr, cumlen guzel, ben de boyle yazacagim aslinda. ISO ve Eurocode referanslari musteriye otoriter ses verir. Tek bir ekleme: "raporun ham hali iletildikten sonra tasarim hesabini detayli sunabilirim, partial factor uygulamasi orada gozlemlenebilir." Boyle musteri raporu manipule etmeyi degil, tasarim asamasini gozlemlemeyi tercih eder.

Lab degeri 145, musteri 190 ister. Ben de aslinda 100 maaş istiyorum patrondan, vermiyor. Sayilarin gercekligi sektor iliskisinden bagimsizmis meger.

Ferhat, muteahhitlik tarafindan duruma destek vereyim: bizim Etap Insaat'ta ic prosedur olarak "lab degeri kesinlikle modifiye edilemez, partial factor ayrik tasarim hesabinda uygulanir" yazılı kural. Bu kuralı son 5 yilda 3 farkli musteri talebine karsi koruduk. Bir kere ihale kaybettik, ama davranissal disiplin uzun vadede kazandirir.

Sizinki gibi durumlarda Etap'in ic kural metnini paylasabilirim, hukuk kismi de var. Email at istersen.

Akademik perspektif: scaling factor / olcek katsayisi gibi kavramlar lab-saha donusumunde gecerli (orn. cone penetration test'in cu'ya cevrimi). Ama swelling pressure oedometer'da direkt olculur, lab-saha donusumu icin scaling gerekmiyor. Musterinin "olcek faktoru" terminolojisi yanlis kullanim.

Belki de musteri terminolojiyi karistirmistir, scaling vs partial factor ayirimi muhendis egitiminde tam yerlesmemis bazen. Ferhat, aciklama dilinde bunu da netlestirebilirsin.

Begum'un terminoloji noktasi cok onemli. Insaat sektorunde "olcek" "guvenlik faktoru" "partial factor" "scaling" hep birbirine karistirilir. Bunlar farklı kavramlar:

Olcek (scaling): lab-saha boyut farkindan kaynakli donusum, ornek 1:50 model deneyleri.

Guvenlik faktoru (FS, factor of safety): toplam guvenlik, klasik allowable stress design (ASD).

Partial factor: limit state design'de yuk ve direnc tarafina ayri ayri uygulanan kismi katsayilar (Eurocode mantigi).

Musteri "olcek" demis, muhtemelen "kismi guvenlik faktoru" demek istemis. Cevapta hem terminolojiyi duzeltmek hem mantik degisikligini anlatmak gerekir.

Burak, terminoloji ayrımı cok yararli. Cumlemi yeniden duzenleyecegim — once "scaling kavrami burada uygulanmaz cunku oedometer direkt olcum yapar", sonra "guvenlik istediginiz icin partial factor 1.25-1.4 tasarim safhasinda uygulanacak" diye iki katmanli aciklama. Tesekkurler.

Konuyu kapatiyorum, yarin email'i atip sonucu burada paylasirim. Begum, Burak, Mehmet abi, Ezgi, Deniz, Iksa abi, Ayse abla, Suat abi, Tuba — herkese cok tesekkurler. Manisa jr, senin de cumle iskeleti yardimci oldu.

Veriye saygi muhendisin omurgasidir. Bukulen omurga proje cokerter.