Rize'nin ic kesimlerinden, Ikizdere'ye yakin bir yol projesi icin aldıgim numuneden Bromhead ring shear sonucu cıktı: phi_r = 4.1 derece. Tekrar olcum, farkli normal gerilme, hatta ikinci bir numune daha — hepsinde 3.8 ile 4.4 arasinda geziniyor. Drained, yavas (0.004 mm/dk), kumulatif deformasyon 80 mm ustunde, polished yuzey mikroskopta acik.

Bunu proje mudurune ve il mudurlugu teknik ekibine anlattim, kimse inanmadi. "4 derece olmaz, kumsal bile 28 derece" diye itiraz ettiler. Halbuki smectitik agirlikli, kil fraksiyonu %62, LL 78, PI 42. Stark-Eid grafiginde bu noktada phi_r 4-7 derece zaten beklenen aralik. Hatta dunyada bazi bentonitik killerde 2-3 derece olctugu raporlar var — London Clay'de Skempton 1964 makalesinde 8-10 derece, Siwalik killerinde daha dusuk rakamlar bile olculmus.

Sahada eski slickenside'lar var zaten, yani 4 derece lab degeri sahayla tutarli — o egim zaten yamac egimine yakın, FS≈1.0 tutuyor back-analysis'te. Ama muhendis arkadaslar "olmaz" diye kafa sallıyor. Nasil anlatayim bu konuyu?

Harun hocam, 4 derece inanilmaz gibi gorunuyor ama dogrudur — smektit baskın kil icin normal bir deger. Insanin sezgisi kumun 30 derece phi'sıne kilitli, ama residual phi'nin mineralojiyle dogrudan baglantili oldugunu unutuyorlar. Smektit yuzey baglari zayif, platelet'ler hizalanınca lateral kayma cok kolay oluyor.

Ben ilk kez boyle dusuk bir deger 2001'de gordum, Sakarya tarafinda bir heyelanda 5.5 derece cikmisti, o zamanki teknik mudurumuz bile kafasini sallamisti "yanlis olcmussun" diye. Sonunda back-analysis 5.8 derece verdi, herkes sustu. Senin durumunda da saha dogrulamasi var zaten, bu kozunu iyi kullan.

Harun, Skempton 1985 Rankine Lecture'da Table 1'de dunya genelinde olculmus phi_r degerleri listelenir. Bentonitik killerde 4.5-7 derece, London Clay 8-13 derece, Siwalik 6-10 derece. 4 derece sasirtici degil, bentonit/smektit baskin Rize formasyonunda beklenebilir. Hatta Mesri & Cepeda-Diaz 1986 (Geotechnique 36(2)) saf sodyum montmorillonitte 4-6 derece residual olctu.

Itiraz edenlere soyle: phi_r peak ile aynı sey degil, peak tan(phi'+c'/sigma_n)'den cikar, residual tan(phi_r)'den — residual'de c_r genelde sifira yakin veya sifir. Yani 4 derece sadece phi_r'dir, peak shear strength projenin stabilite analizinde kullanılan deger olabilir veya olmayabilir, zeminin durumuna bagli.

ank_ezgi yazdi:

Mesri & Cepeda-Diaz 1986 saf sodyum montmorillonitte 4-6 derece residual olctu

Ezgi, Mesri makalesinin referansi tam benim ihtiyacım olan seydi. Projede teknik toplantı var oncesinde, bu tabloyu ve Skempton Rankine Lecture grafigini projede gostererek gidecegim.

Itiraz eden muhendislere acıklama yaparken onlara geri sorunuzu sorun: "Peki siz bu zemini hangi phi ile hesaplardiniz?" Genelde cevap "28 derece" falan gelir. Sonra sorun: "O zaman saha zaten nasil hareket ediyor yillardir, mevcut egimde FS hesabını yapalim." 28 derece ile yamac tek dalis hesabinda FS=3 cıkar, halbuki saha zaten hareketli. Yani onlarin rakamı zemin davranışını aciklayamıyor, seninki aciklıyor — bu itiraz edicilere cok net gelir.

4 derece kabul etmeyen muhendis arkadaslar Skempton 1964 bile okumamis demektir. "Long-term stability of clay slopes" (Geotechnique 14(2)) — temel makale, residual kavraminin dogdugu makaledir. Londra 1964. 60 yil oncesi. 60 yildir bilinen bir seyi bugun kabul etmiyor adam. Koca bir akademik gelenegi yok sayiyor.

Boyle itirazlara karsi beni de yormasin diye ben raporu ingilizce referansli yaziyorum, tartısan olursa "bu referansi inceleyin, itiraz et sonra" diyorum. Bircogu bir daha konusmuyor.

Rize'nin o ic kesimlerini bilirim, biz 2007'de orada sondaj yaptıktan sonra karotta o yumusak sari kil zonlarını gorunce ustalardan biri "bu zemini yagmurda birakırsan kendi kendine akar" demisti. Karot yalan soylemez. 4 derece dedigin deger o zonun davranisini iyi aciklar, ben sana bu taraftan garanti veririm.

Kullanici taraftan bir oneri: raporda sayiyi verirken hemen yanina gorsel bir tablo koy — Stark-Eid grafigi basılı, senin olcum noktan isaretli, etrafında dunyada olculmus diger smektitik kil noktaları isaretli. Insan goz ile gordugunde inanır, sayıyı metinde okudugunda itiraz eder. Ozellikle teknik olmayan mudurler icin.

ayse_can_ist yazdi:

Stark-Eid grafigi basılı, senin olcum noktan isaretli

Ayse ablacım cok iyi oneri, bunu yapacagim. Teknik toplantıda projektore Stark-Eid grafigi + Skempton Table 1 + saha back-analysis sonucum birlikte gelecek. Ucu bir arada cakışinca itiraz edecek yer kalmasin.

Harun hocam, Rize'de o formasyonu bir kiyida ben de gordum. Arakli ile Ikizdere formasyonlari farkli ama davranıs benzer: bir fay veya shear band olusmussa phi_r cok dusuk. Kendi Arakli isimde ben 10 derece buldum (kil fraksiyon %48), seninki daha killi oldugu icin daha dusuk cikmis olmasi tamamen tutarli.

4 derecelik yamacin ustunde ev satin alan musteri muhendisi goruyorum, hadi hayirlı ikametler.

Harun, itiraz eden muhendislere sunu da ekle: "residual degeri PROJE tasarımının TEK girdisi degil; peak, residual ve fully softened uc ayrı parametre, farklı durum icin farklı deger kullanılır (Skempton 1977)." First-time slope icin fully softened, reaktive slope icin residual. Onlar muhtemelen hepsini "phi" diye tek torbaya koyuyor, o yuzden 4 derece onlara imkansiz geliyor.

Herkese tesekkurler. Toplanti sonrasi guncelleme atacagim. Baslangıcta bu 4 derece rakaminin yanlislandigini dusundukleri an bana biraz tuhaf geldi, simdi bilerek gidiyorum — Skempton Table 1, Stark-Eid, Mesri-Cepeda-Diaz, back-analysis, ve Ayse'nin onerisi gorsel sunum. Boyle gelince umarim anlarlar.