Erzincan Cayirli ilcesinde 11 Subat'ta yasanan dort katli ticari binanin kismi cati cokmesi konusunu acmak istiyorum. Olayda yaralanma var, can kaybi yok sukur, ama olay kar yuku ile yapi tasiyici sistem etkilesimi acisindan ders cikarilacak bir vaka.

Ozetle: Cayirli'da 9-10 Subat gecesi 4 gunluk birikimli karda 145 kg/m2 olculmus (DSI Erzincan istasyonu). Bina 2014 yapim, TS 498 ve TBDY 2018 oncesi yapilara gore tasarlanmis (TS 500-2000 + Deprem Yonetmeligi 2007). Cati sistemi kafes kiris, prefabrik beton elemanlar arasi baglanti aciyla calisan moment dayanikli birlesim. Cokme kafesin orta acikliginda 1.4 m derinliginde lokal cokus seklinde, tasiyici sistemi tamamen yikmadi - ic dolgu duvarlar koruyucu cikti.

Soru: TS 498 kar yuku haritasinda Erzincan IV. bolge (zemin tipi 1: 0.75 kN/m2 karakteristik kar yuku, zone IV katsayisi 2.0 = 1.5 kN/m2 tasarim). Birikimli kar 145 kg/m2 = 1.42 kN/m2 - yani neredeyse tasarim degerine esit ama ustunde degil. Bu durumda neden cokme oldu? Drift effect (kar birikme katsayisi) hesabi yetersiz miydi? Yoksa imalat kusuru mu?

Ezgi hanim, Cayirli'daki vaka beni de dusundurmustu. Erzincan icin TS 498 ve sonrasinda TS EN 1991-1-3 (Ulusal Ek 2014) kar yuku ele alinisinda onemli farklar var: Eurocode tabanli ulusal ek tasarim degerini cogu yerde yukseltti, Cayirli icin yaklasik 2.0-2.4 kN/m2 araligina cikarmis olabilir. Ama bina 2014 yapim, ulusal ek henuz yeni yayinlanmisti, muhtemelen eski TS 498 ile tasarlandi.

Drift effect (cati seklindeki egim degisimi nedeniyle kar birikmesi) onemli bir konu. Cati orta acikliginda yine bir yukselti varsa (havalandirma bacasi, asansor cikisi, parapet) o etrafinda kar 2-3 kati birikebilir. ASCE 7 ve Eurocode bunu birikme katsayisi mu (genelde 1.5-3.0) ile ele alir. Eski TS 498 bu konuda detaylı hesap vermiyordu, sadece duz cati varsayimi.

Cayirli binasinda cati uzerinde havalandırma bacasi var miydi, bilen var mi?

Yapi denetim incelemesinden bilgi ulastı: Cayirli binasinin cati orta acikliginda 80 cm yukseklikte bir parapet duvar bolumu vardi (rozet tabela montaj icin). Drift effect hesabi yapilmis mi raporda - hayir, sadece duz cati varsayimi alinmis. TS 498 zamani icin standart bir varsayım ama bu yapi icin yetersiz olmus.

Ayrica - bu vaka maalesef tek degil. Erzincan ve Tunceli illerinde 2024-25 kis sezonunda 8 benzer kismi cokme vakasi raporlandi (CSB il mudurlugu verisi). Hepsinde drift effect hesabi yapilmamis ya da yetersiz. Bu yapısal yonetmelik uygulamasındaki sistemik bir bosluk.

ist_cagri yazdi:

8 benzer kismi cokme vakasi raporlandi

Cagri bey, bu rakam bence cok carpici. 8 benzer vaka tek bir kis sezonunda - bu istatistiksel olarak anlamli bir kusur orunusu. CSB veya TMMOB Insaat Muhendisleri Odasi'nin bu vakalarin toplu degerlendirilmesini yapip kar yuku tasarimi konusunda uyari yayinlamasi gerekiyor.

Akademik tarafta ben Bogazici'nde Prof. Cetin'in yapi yuk degerlendirme grubuna haber verecegim, eger toplu vaka analizi yapmiyorlarsa baslatmalari icin oneri yazacagim.

Erzincan'da kar her sene yagiyor, bu yapilarda neden bu sene cokmus? Belki sorun bu sene degildir, belki yapilar zaten yıllar boyunca azar azar yorulmustur. Yorulma analizi yapan var mi onu soruyorum.

Sarkayasinegi'nin sorusu yerinde aslinda. Cati elemanlarinin tekrarlanan kar-buzlanma-eriyme cevriminden kaynaklı yorgunluk birikimi gercek bir konu. Eurocode 3 (celik) yorulma hesabini ozel durumlarda ister, ama beton elemanlar icin yorulma hesabi cogu konutta yapilmaz.

Cayirli binasinda kafes prefabrik beton kirisler kullanilmis (Cagri'nin verisinden anladim). Beton bag erleme noktalarinda birikimli yorgunluk varsa, kar yuku karakteristik degerinin altinda bile cokmeye yol acabilir. Bu vaka icin kalibrasyon kalibrasyon etudunde - eger yapilirsa - yorgunluk hesabi yapılmali.

Bir bina sahibi olarak okurken icim sıkıldi. Bizim Istanbul'daki binamiz 2002 yapim, cati duz, lokal yukselti yok, ama hicbir kar yuku hesabi raporda goremedim. 2002 yili TS 498 standart hesabi ile gecirilmistir muhtemelen, ama ben bunu rapordan dogrulayamiyorum. Bir teknik gozden gecirme yaptırsam mantikli mi?

ist_ozgur yazdi:

bir teknik gozden gecirme yaptırsam mantikli mi?

Ozgur bey, kesinlikle mantikli. Istanbul I. bolge kar yuku acisindan dusuk risk (TS 498'e gore karakteristik 0.40 kN/m2 civarinda), ama 2002 oncesi yapilarda ozellikle catinin lokal noktalarinda risk olabilir. TMMOB onayli bir muhendisten yapi gozden gecirme talep edebilirsiniz, maliyet 8-15 bin lira civarinda olur.

Eski yapilar icin "yapi performans degerlendirme" raporu - TBDY 2018 sonrasi standart bir hizmet haline geldi, deprem icin yaygin yapiliyor ama kar yuku da bu kapsamda incelenebilir.

Ezgi hanim ve Cagri beye katiliyorum. Bir ek nokta: Erzincan zone IV kar yuku bolgesi ama 1500 m rakimin ustundeki ilceler (Cayirli rakimi 1573 m) icin TS EN 1991-1-3 Ulusal Ek'inde rakim duzeltmesi var, k_sa = 1 + (rakim - 1500)/3000 formuluyle. Cayirli icin k_sa = 1.024, kucuk bir artis ama ihmal edilebilir degil.

Daha kritik konu: 2014 yapim binada hangi yonetmelik ve hangi tarih aralığı uygulanmis? Eger Mayis 2014 oncesi tasarim ise eski TS 498, sonrasi ise TS EN 1991-1-3 Ulusal Ek (Nisan 2014). Aradaki birkac haftalik fark bile karakteristik kar yukunu degistirir. Cagri bey, bu verisi sahip mi denetim raporu?

Suat abi, denetim raporundan: Bina projesi Subat 2014 onayli, yapim ruhsati Mart 2014, dolayisiyla TS EN 1991-1-3 Ulusal Ek'inden onceki tarihte tasarlanmis. Eski TS 498 hesabi ile gecirilmis. Bu da binanin "donemi icin uygun, gunumuz standardi icin yetersiz" konumda olmasi anlamina geliyor.

Hukuki sorumluluk acisindan bu durum karmasik: tasarim donemi icin uygun ama drift effect konusunda eski yonetmelikteki bosluk vurgulanabilir. Bilirkisi raporu bu konuyu detayli inceleyecek muhtemelen.

Cayirli vakasi muhendislik genel disiplin sorununa parmak basiyor: tasarim donemi yeterli olsa bile, yapinin servis omru icinde standartlar gelisir, eski binalar bu gelisimden yararlanamaz. Bu sadece kar yuku icin degil, deprem icin de boyle - 1975 yapim binalar 2018 yonetmeligine uygun degil ama yıkilmadigi surece kullaniliyor.

Cozum yapı performans gozden gecirme zorunlulugu olabilir, periyodik (her 10 yilda bir) yapilan. Almanya'da benzer bir model var (StaupBau 2018 sonrasi), bizde de gundeme alinmali.

Antalya'dan okuyorum, bizim ilce kar yuku bolgesi I, bu vaka uzaktan goruntu gibi geliyor. Ama bizim acidan da onemli bir not: turistik tesislerde lokal kar olayi (ozellikle son 5 yilda Akdeniz iklimi degiskenligi nedeniyle artıyor) varsa, eski yapilar icin de risk olusabiliyor. Geçen yil Saklikent Kayak Merkezi otelinde benzer bir cati cokmesi olmustu, henuz raporu cıkmadı.

Iklim degisikligi kar yuku hesabini ileride yeniden gozden gecirilmesi gerekebilecek bir konu. Eurocode 1 tarafinda da bu konuda calisma var diye duydum.

Bahadir bey, hakli oldugunuz noktada bir akademik referans: ETH Zurih'ten Croce et al. (2024) "Climate change effects on snow loads on roofs in Europe" Cold Regions Science and Technology dergisinde yayinlandi, bazi Avrupa bolgelerinde 2050'ye kadar karakteristik kar yukunde %15-30 artis bekleniyor. Iklim modeli bagımli ama egilim net.

Bu calisma Akdeniz havzasini da iceriyor, kismi gozlemler 2050'ye kadar lokal kar olaylarinin siklikta artis gosterecegi yonunde. Yani Bahadir beyin gozlemi sayisal olarak destekleniyor.

Karadeniz bolgesinden bir veri ekleyeyim: KTU Insaat Bolumu 2026 calismasinda Trabzon-Rize-Artvin uzerinde 1980-2025 kar yagisi verilerini analiz etti, ortalama yillik maksimum 24 saat kar yuksekligi son 10 yilda %18 artis gostermis. Lokal kar olayi siklikta artis acık.

Calisma raporu KTU Muhendislik Fakultesi sayfasinda erisilebilir. Ezgi hanimin bahsettigi Croce 2024 makalesi ile bizim yerel verimiz tutarli.

Ozet cikariyorum:

1) Cayirli vakasi tasarim donemi (Mart 2014) icin TS 498 ile uyumlu, ama drift effect hesabi eksikli ve gunumuz Eurocode standardi acisindan yetersiz. 2) 2024-25 kis sezonunda 8 benzer vaka - sistemik kusur orunusu, CSB ve IMO degerlendirmesi gerekli. 3) Eski yapilar icin periyodik yapı performans gozden gecirme yonetmelik onerisi (Deniz). 4) Iklim degisikligi nedeniyle kar yuku haritalarinin yeniden gozden gecirilmesi orta vadeli gundem (Bahadır + Harun + Croce 2024).

Bu konuyu Bogazici yapı yuk grubu ile paylasacagim. Herkese tesekkurler.