Abilerim, ablalarim — bir kac sondaj operatoru genc arkadasimiz var, sahada karot kutusunda ince daneli numuneyi gordugunde "kil mi silt mi" diye soruyorlar bana. Ben 25 yıldır karot kokliyorum, elime alinca anlarim ama anlatamiyorum. ASTM D2488 standardinda saha tarifi yontemleri var ama Turkce kaynaklarda dagınık. Burada toparlasak, hem kendimiz icin hem genc arkadaslar icin referans cikarsa guzel olur.

Benim bildiğim 4 pratik test: (1) kuru dayanım (dry strength), (2) ipek dokunus / dilatans (dilatancy), (3) kıvam (toughness) - kordon yuvarlama, (4) plastisite. Eksik olan, yanlis bildigim var mi?

Murat, dort test yeterli ana ayrim icin, ASTM D2488 Section 14 aynen bunlari listeler. Kisaca:

(1) Kuru dayanim: kuru bir parcayı parmak ucu ile ezmeye calis. Kil = yuksek dayanim (parmak gucuyle kirilmaz veya kirmak guc). Silt = dusuk dayanim (kolay kirilır), CL-ML borderline = orta.

(2) Dilatans: nemli numuneyi avucta yuvarla, vurarak titret. Silt = su yuzeye cikar, parlar; sıkilınca su kaybolur. Kil = dilatans yok.

(3) Kivam (toughness) - 3 mm kordon: kil = kordon yapilır, kuruyunca dayanikli. Silt = kordon zor yapilır, dağılır.

(4) Plastisite gozlemi: kil = plastik (sekli korur), silt = plastik degil ya da zayif plastik.

Bu dort test birlikte yorumlanir, tek basina hicbiri yetmez.

MAYilmaz_Inz yazdi:

Bu dort test birlikte yorumlanir, tek basina hicbiri yetmez

Mehmet abi, ozet bu kadar net olunca rahat anlatacagim arkadaslara. Bir sorum var: organik silt-kil ayrimi icin ek test var mi? Bazen koyu gri-siyah numune cıkıyor, organik mi silt mi anlamak zor sahada.

Murat abi, organik tespiti icin saha testi: koku (organik = curumus / aci koku, mineral kokusu yok), renk (koyu gri-siyah-kahverengi siyah genelde organik, mineral kil acik gri-mavi-kahve), ve elle ezdigi zaman sapma duygusu (organik = elastik, sungerimsi; mineral = sıkı). Lab teyidi LOI testi (ASTM D2974) veya oven-dried LL kontrolu (ASTM D2487 Note 8).

Saha testi tahmin amaclidir, kesin organik isareti laboratuvar testidir. Ama koku ve renk %70-80 dogru tahmine yetiyor pratikte.

Bir pratik nokta: dilatans testinde "yuzeye cikan su" gozlemi cok hassas. Numune cok kuru ise su gelmez, cok yas ise zaten parlar. Optimum su muhtevasi LL'in biraz altinda olmali. Pratikte avucta yuvarladiginda numune sekil aliyor ama yapısması yok ise ideal nem. Genc arkadaslari bu nem ayarinda egitmek lazim.

Dilatans bir de zemin tipi disinda hizini da gosterir: silt = hizli (1-2 saniye su cikar), siltli kil = orta (5-10 saniye), kil = yok. Hizı gozlem onemli.

Akademik kaynak: ASTM D2488 Section 14 (Identification of Inorganic Fine-Grained Soils) tablo halinde bu testlerin kombinasyonlarini siniflara baglar. Tablo 5'te:

ML: kuru dayanim none-low, dilatans slow-rapid, toughness none.

CL: kuru dayanim medium-high, dilatans none-slow, toughness medium.

MH: kuru dayanim low-medium, dilatans none-slow, toughness low-medium.

CH: kuru dayanim high-very high, dilatans none, toughness high.

OL/OH: organik koku ve renk + yukaridaki testler. Tablo cep telefonuna kaydedilebilir, sahada elaltinda olur.

Murat abi, bizim Izmir labda saha test seti hazirladik kucuk bir kit halinde: kucuk bir su sisesi, eldiven, plastik kasik, kucuk bir not defteri. Sondaj operatoru karot kutusu acildiginda her seviyeden 10-20 g numune alir, dort testi yapar, defterine isaretler. Lab raporu gelmeden bile preliminary sınıf cikar.

Genc arkadaslarinizi bu kit ile alistirmak iyi olur, fiziksel olarak yapma onlari ezbere ogretmek yerine.

Bu konu cok degerli, ben 7 aylık mezunum sahaya ilk indigimde panik olmustum karot kutusu basinda ne yapacagimi bilmedim. Lisansta dort test'i kitaptan okuduk ama elimizle hic uygulamadik. Murat abi, toparladiginiz icin tesekkurler — bu mesajlari kaydedeceğim.

Elif kardes, panik olma. Hatayi yapmaktan korkmadan deneyeceksin, 50 numune sonra elin "biliyor" olur. Bizim eskiler "elin gozu" derdi, parmak deri hissi laboratuvar kadar kesin. 30 yıllik karotcu hangi numunenin nasıl davranacagini neredeyse %95 dogru tahmin eder.

Ama yeni kusak laboratuvar testine de saygi gostersin, el bilgisi destekleyici, kesin degil.

Bir saha testi daha ekleyeyim: elek elek ihtiyaci olmadan kabaca kum-silt-kil ayirma. Numuneyi avucta su ile yikadiginda kum (>0.075 mm) avucta kalir, silt (0.002-0.075 mm) bulanik su olarak akar, kil (<0.002 mm) suyun icinde kolloidal asili kalir uzun sure. Bu kabaca dane boyut tahminini verir.

Ben bunu Beypazari'nda sondaj sirasinda kullaniyordum, sondaj suyuyla anında yapilir.

Murat abi, ben Sarkayasinegi rumuzuyla biraz da boyle pratik testlere kafa yormaktan kactim ama itiraf edeyim genc operatorlerimden biri "bu siltli mi killi mi" diye sorduktan sonra bende de cikti. Senin listeyi ezberletecegim ekibe.

Yapi denetim acisindan ek not: saha tariflemeleri rapora "preliminary identification per ASTM D2488" diye yazilmali, "classification" demeyin. Yapi denetim klasifikasyon icin lab testi ister, identification on-rapor olur. Bunu Manisa'nin onceki konusunda da konusmuştuk, tekrar onemli.

Akademik tartisma: dort saha testinin operator-baglilik calismalari yapilmis. Howard (1984) "Soil Classification Handbook" calismasinda 12 deneyimli operator 30 numune uzerinde test yapmis, anlasma orani (agreement rate) %80-85. Yani saha testleri %15-20 hata payi tasiyor. Egitim ile bu oran %90+ a cıkıyor. Yani egitim onemli.

Begum, %85 anlasma orani makul. Lab testi de %100 degil zaten. Saha + lab kombine ettin mi sınıflama guvenilir cikar. Tek basına saha ya da tek başına lab eksik kalir.

Ozetleyeyim soyle: dort test (kuru dayanim, dilatans, toughness, plastisite) + organik icin koku-renk + yikama testi (kabaca kum-silt-kil) — bu 6 yontem ile sahada %85 isabetle on-tariflemeyi yaparsiniz. Lab gelince final tariflemenin teyidi olur.

Tesekkurler herkese, toparladigimiz bu liste ile genc arkadaslara ders verecegim.

Iyi liste. Murat'in dedigi gibi 6 yontemi birlikte ezberlemek isin temeli. Genc operator yetistirmek iceriden kaynak gelistirmek demek, sirketler bunu yatirim olarak gormeli.