Gecen hafta Wesley'in "Geotechnical Engineering in Residual Soils" (2010) kitabini karistiriyordum. Tropikal bolgelerde — Brezilya, Endonezya, Nijerya, Guney Hindistan — in-situ derin ayrismis zeminler sedimanter cokeller gibi davranmiyor, USCS ile siniflamak yaniltici oluyor. Kitap lateritik killer, halloysit, allofan gibi mineralleri ayri ayri ele aliyor.

Sorum: Turkiye tropikal bir ulke degil ama bolgesel olarak tropikal-benzeri residual zemin var mi? Karadeniz bazaltlari ustu derin toprak, Trakya kirectasi ustu terra rossa, Guneydogu volkanitleri ustu ayrismis profiller — bunlar Wesley'in tarifiyle "residual soil" kategorisine girer mi, yoksa yerel olarak bir isim aliyor mu?

Ikincisi, boyle zeminler karsimiza ciktiginda klasik USCS siniflandirmasi ne kadar guvenli? Residual zeminlerin bir ozelligi Atterberg degerleri kurutma/islatma cikismina cok duyarli; fresh/oven-dried LL'si klasik zeminlerden cok farkli. OH siniflamasinin organik olmayan karsiligi gibi.

ankara_zeminci yazdi:

tropikal-benzeri residual zemin var mi?

Evet — ozellikle Karadeniz'de Rize-Hopa ekseni volkanitleri uzerinde, Gurcistan sinirina dogru derin ayrismis profiller gormustum 90'larda. Kahve-kirmizi renkli, yumusak, kuruyunca sertlesen ama yeniden islatilinca kolay dagilan bir kil. Yerel ekipler "dagkili" diyordu. Yaklasik 8-12 metre derinligine kadar ayrismis malzeme, altta taze bazalt.

O dönemde USCS sembolu dusununce CH yaziyorduk, ama zeminin davranisi CH icin beklenen sismeden farkliydi — kurumaktan kacindikca stabildi, kuruyunca ufaliyordu. Wesley'in halloysit tarifine cok yakin.

Kaya mekanigi tarafindan: residual soil'un altindaki "saprolite" (yari-ayrismis ana kaya) katmani da bir o kadar onemli. Sondajda bu katman "kaya gibi gorunup kazilinca zemin gibi davranir" — RMR/GSI hesabi burada camaskir makinesi gibi calisir.

Turkiye'de bu profilin en net ornegi Dogu Karadeniz yamac yol kesitlerinde. 5 metre toprak gorunen seyin altinda 10 metre saprolite, sonra 5 metre kismi ayrismis bazalt, sonra taze. Dogrudan zemin sondaji ile bu profili cozmek imkansiz, saptirma sondaji yapmak gerekir.

Dogu Karadeniz'in en net cevaplayicisi belki benim. Rize'nin ic kesimlerinde heyelan saha etudlerinde surekli bu profili goruyoruz: yuzey 3-6 metre kahverengi killi topraksi malzeme, 6-12 metre ari ayrismis kaya, 12+ metre yari taze bazalt/tuf. Yuzeyi klasik yontemle Atterberg yapip CH yazıyorduk, ama halloysit/allofan analizi hic kimse yapmiyor — lab iminda XRD ciheazi olan az.

Ankara, bu konuyu acman iyi oldu, ben MTA'ya teklif vereyim bir pilot XRD calismasi icin Dogu Karadeniz yamac toprakla. Wesley'in perspektifi bizim saha gozlemlerini sistemsel bir cerceveye oturtur.

Akademik tarafta Turkiye'de "residual soil" literaturu ince. Boyun akademisyenlerin cogu sedimanter kokenli zemine odaklandi (Ankara kili, Istanbul ilgeleri, Adana deltasi). Ege bazaltlari ve Dogu Karadeniz yamaclari uzerinde calisma sayisi bir elin parmaklarini gecmiyor.

Fookes'un "Tropical Residual Soils" (1997, Engineering Group of the Geological Society) Turkiye'ye ozel bolum icermiyor ama "temperate residual soils" kavramini acik birakmis. Turkiye aslinda bu ara kategoriye girebilir: tropikal degil, ama iliman iklimde derin ayrisma gecirmis bazalt/karbonat profilleri.

Akdeniz kanadinda da soylemeden gecemeyecegim: Antalya, Isparta, Burdur bolgelerinde kirectasi ustu "terra rossa" profilleri residual zemin kapsaminda degerlendirilir. 2-4 metre kiremit kirmizisi kil, altta cozunmus kirectasi (dolin dolgusu yer yer). Atterberg degerleri CH kategorisinde cikar ama davranis atipik.

Terra rossa kuruyunca betonlasiyor, islatinca kolay dagiliyor. Karst rezervuar etkilesmesi yuzunden yatay yuzey akisi de anormal. Klasik USCS yetmiyor.

Seda hanim terra rossa'yi soyleyince Antalya tarafindan ekleyeyim — bu malzeme saha uygulamasinda bizim baş belamiz. Yuzeysel temel acilinca kuruyunca beton gibi duran zemin, ilk yagmurda yumusayip oturmaya gidiyor. Kumlu traverten katmani ile terra rossa gecisi icin uyari notu mutlaka rapora gidiyor.

Bir ara not: traverten dusuktur diyen tatildedir. O ayri mesele.

Residual zeminlerin laboratuvar pratiginde en onemli yanli anlama nokta: numune hazirligi. Wesley'in defalarca vurguladigi gibi, residual numune kurutulup sonra islatilirsa dogal davranisini kaybediyor — halloysit suyu birakinca kil yapisi geriye donusmuyor (irreversible dehydration). Yani raporuna "oven-dried oncesi LL" + "fresh LL" farki yazilirsa, bu fark residual tipinin parmak izi haline geliyor.

Bizim labda bu durumda TS EN ISO 17892-1 \"natural state preservation\" kuralini ciddiye aliriz: numune ornegi saha neminden laboratuvar testine kadar hic kurutulmadan isleniyor. Degilse zeminin gercek davranisi kaybolur.

zeminci_burak yazdi:

oven-dried oncesi LL + fresh LL farki yazilirsa, bu fark residual tipinin parmak izi haline geliyor

Burak, cok guzel bir pratik kural — bunu standart sablonuma ekliyorum. Sistematic olarak fresh/oven-dried LL ikilisini olctugum bir veritabani yavas yavas birikir, Turkiye icin residual zemin atlas'i gibi bir sey cikabilir yillar icinde.

Ankara kili tektip degildir zaten, yoresel profillerin olcusunu bir merkezi veritabaninda toplamak 5-10 yillik proje olur, ama ise yarar.

Benim sondajciligimda bu konu su hikaye ile akilda: 2004'te Hopa'da bir sondaj, 6 metreye kadar turuncu-kirmizi yumusak killi, sert gibi goruyorum ama karot elimde dagiliyor. Saprolite hattindan gectikten sonra 2 metre gecis, sonra taze bazalt. O karot kutusunu MTA'ya gondermistik, belki bir yerlerde hala var. Karot her zaman dogruyu soyler, yalniz okumasini bilmek gerek.

Murat abinin 2004 Hopa karotu MTA'da aranabilir, arsivleme standart. Ben jeoloji + jeoteknik karisimi bir arastirma programi icin bu onerilerle bir not hazirlayayim ve bolum muduru ile paylasayim. Dogu Karadeniz + Antalya + Rize pilot sahalari ile Turkiye residual zemin envanteri iyi bir TUBITAK 1001 konusu olur.

Tropikal zemini Turkiye'ye getirmek istiyorsunuz, bir gun de Turk zeminini tropikale yollayin bakalim nasil davranacak.

Ankara, bu baslik cok degerli oldu. Residual zemin konusunu Turkiye perspektifinden acmak gerekiyordu. Ferit'in TUBITAK onerisi icin destek yazmaya hazirim, MTA + universite + ozel sektor ucgeni iyi bir konsorsiyum oluşturur.

Bu arada Wesley'in kitabinin Turkce cevirisi var mi bilen?

izmir_geo_deniz yazdi:

Wesley'in kitabinin Turkce cevirisi var mi bilen?

Deniz, bildigim kadariyla yok — orijinal (Wiley) piyasada bulunuyor. Eger bir konsorsiyum olursa ceviri de gundeme alinabilir. Birbirimize haber verelim, pilot saha secimi icin Trabzon-Rize, Antalya, Rize ve belki bir Ege bazalt alani olmak uzere 4 saha onermek dusunulebilir.

Bursa Uludag eteklerinde de yamac sahalarinda benzer profil var, volkanik olmayan fakat kireçtasi ustu killi ayrismis zemin. Listeye bir de Uludag-Bursa ekseni eklemeyi dusunursunuz belki.