Arkadaslar, Izmir'de bir mimari ofisle calismam var, bana siralanan bir soru paylasayim — hem cevaplayim hem sizden de gorus alayim.

Mimar diyor ki: "Etut raporunda iki farkli sisme degeri yaziyor — serbest sisme yuzdesi %12 ve sisme basinci 180 kPa. Hangisini kullanacagim tasarımda? Birbirleriyle nasil iliskili?" Ben mimara temel cevap verdim ama cevap derinlesince bir konu acmak istedim, cunku bu soru sik geliyor pratikten ve net bir kaynak yok elimde.

Soru bilesenleri: (1) Serbest sisme yuzdesi (free swell, %) — tasarımda dogrudan kullanilan bir parametre mi, yoksa indirekt bir gosterge mi? (2) Sisme basinci (kPa) — yuzeysel temel gerilme ile karsilastirmali kullanim, drilled pier uplift hesabi. (3) Iki parametre arasinda korelasyon var mi, biri varsa otekini tahmin edebilir miyiz?

Deniz, mimara verdigin cevap muhtemelen dogrudur, ama tarih gostererek tekrar yapayim:

(1) Serbest sisme yuzdesi (free swell) genelde TS 1900-2 veya IS 2720 Part 40 ile olculur — kuru zemin orneginin su icinde sismesinin yuzdesi. Bu sadece *potansiyel* gostergesi, kuvvet vermez. Tasarimda dogrudan girmez, "sisme potansiyeli yuksek mi" sorusuna cevaptir, "ne kadar kuvvet uretir" sorusuna degil.

(2) Sisme basinci (swelling pressure, kPa) Method C oedometer ile olculur — tasarim parametresidir. Yuzeysel temel gerilmesi swelling pressure'in altindaysa, temel kalkar. Drilled pier uplift hesabinda swelling pressure × pier cevresinin aktif bolge icindeki alani × alpha (0.1-0.2) = uplift kuvveti. Bu hesaba sokulan parametre.

(3) Korelasyon var ama gevsek. Chen 1988'de tablolar var, free swell %20-40 araliginda swelling pressure 50-150 kPa civari, %40+ icin 150-400 kPa. Ama %20 same numunede 80 kPa'da olabilir 200 kPa'da olabilir, mineralojiye gore. Yani biri otekini hassas tahmin etmez.

MAYilmaz_Inz yazdi:

free swell %20-40 araliginda swelling pressure 50-150 kPa civari, %40+ icin 150-400 kPa

Mehmet abi, Chen 1988 tablosuyla mimari raporunda gormus oldugu %12 free swell + 180 kPa swelling pressure kombinasyonu tutarsiz mi? %12 dusuk free swell, ama 180 kPa orta-yuksek swelling pressure. Ben de bu tutarsizliga takildim, mineralojik bir aciklamasi olmali.

Deniz, gozlemin keskin. %12 free swell + 180 kPa kombinasyonu garip, ama imkansiz degil. Bir aciklama: numune doga su muhtevasinda alinmissa (kuru degil), free swell olcumu zaten dengeye yakin baslar, %12 serbest sisme yuzdesi gercekteki potansiyelin altinda gorunur. Halbuki sisme basinci sabit hacimde yapildigi icin daha az hassas baslangic neme.

Bir baska aciklama: zemin yuksek kil fraksiyonu ama dusuk-aktiviteli kaolinit baskin. Kaolinit free swell'de az yuzde (%) gosterir cunku tabakaarasi su limitlidir, ama yapisal gerginlik yuksek olursa swelling pressure orta cikar. Ama bu nadir kombinasyon.

En olasi: free swell olcumu hatali yapilmis, baslangic numunesi yeterince kuru degildi. Tekrar olcum istemen onerilir.

Mehmet abi'nin acikladigi gibi, free swell ve swelling pressure baslangic kosullarina farkli hassasiyet gosterir. Free swell: kuru numuneden basla, oda sicakliginda su+zemin oranina genis baglilik. Swelling pressure: doga numune, sabit hacim, baslangic neme dusuk hassasiyet.

Tasarim acisindan onerimi netlestireyim: free swell sadece ilk eleme/karar agacinda kullanilir ("yapayim mi swelling pressure olcumu, gerekli mi?"). Eger free swell %5+ ise swelling pressure olcumu zorunlu, %5'in altinda opsiyonel. Tasarim hesabi tamamen swelling pressure ile yapilir.

Akademik tarafindan: free swell'in tasarima dogrudan girisi cok zor, cunku kavramsal olarak "stress-free condition" olcumu (numune serbestce sisebilir, herhangi bir yuk yok). Saha gercek kosullari tam tersi — temel yuku altinda zemin sismeye calisir, yapi direnci verir. Yani free swell'in tasarim icin direkt anlami yok.

Yine de free swell'i basitlik nedeniyle bircok eski standart benimsemis: IS 2720 Part 40, ASTM D5890. Hizli, ucuz, tarama amaciyla deger taşır. Ama hesap parametresi degil.

Pratik gozlem: ben rapora sadece swelling pressure ve method yaziyorum genelde, free swell'i ek bilgi olarak veriyorum ama "tasarimda kullanilmaz" notuyla. Tasarimci icin bilgi karmasasi yaratiyor iki farkli "sisme degeri" gormek, biri %, biri kPa, kafa karistirici.

Cevre Sehircilik Bakanligi 2019 tebligi de aslinda swelling pressure'i tasarim parametresi olarak vurguluyor, free swell'i ikincil. Ama eski rapor sablonlari ikisini ayni satirda yaziyor, mimar gibi yapi disi disiplinler bocaliyor.

Iyi bir konu Deniz. Ben mimari ile iletisimde su pratik formuti kullaniyorum: "Free swell %, sisme istegini gosterir; swelling pressure kPa, sisme kuvvetini gosterir. Tasarimda sisme kuvveti onemlidir, free swell sadece ilk uyari sireni gibi." Mimarlar bu metaforu seviyor, anliyorlar.

Bir de ben drilled pier uplift hesabinda swelling pressure kullaniyorum ama ek olarak free swell ile aktif bolge derinligi tahminini destekliyorum. Yuksek free swell (%30+) genelde derin aktif bolge ile korelasyondur, %10 free swell sigi aktif bolge.

Iksa abi, "sisme istegi vs sisme kuvveti" metaforu cok guzel, mimar acisindan kavramsallastirmasi kolay olur. Notuma alıyorum.

Aktif bolge derinligi tahmininde free swell + iklim verisi (Thornthwaite) birlikte kullanmak akilli yaklasim, free swell sıfırdan degil ama yardimci. Tek basina swelling pressure tasarimi yapmak yeterli ama free swell aktif bolge derinligi icin destek verir.

Sisme istegi ve sisme kuvveti farkli sey... Ben de gunde sisme istegi yuksek ama kuvvetim dusuk diyebilirim galiba. Iksa abi mimarlardan baska bir kitle daha kazanmis bu metaforla.

Sondajci olarak benim bakisim: free swell olcumune karsiyim cogu zaman, cunku kuru numune hazirlamasi sirasinda zemin yapisi bozulur, gercek davranis temsil edilmez. Doga numuneden swelling pressure olcumu daha "namuslu" bir test. Eski lablarda free swell yaygindi, simdi daha az kullaniliyor mu sahada?

KarotCu_Murat yazdi:

simdi daha az kullaniliyor mu sahada?

Murat abi, evet, son 10-15 yilda free swell sahada giderek azaliyor. Modern raporlar swelling pressure'a odakli, free swell ek bilgi. Ama eski standart sablonlari hala ikisini birden istiyor, lablar otomatik yapiyor. Cevre Sehircilik 2019 tebligi swelling pressure'i merkeze koydu, geçis yumusak ama yonu net.

Hocam ozet cikartayim, ogrenmek icin: (1) Free swell sadece ilk uyari sireni, tasarimda dogrudan girmez. (2) Swelling pressure tasarim parametresi, drilled pier ve yuzeysel temel hesaplarinda kullanilir. (3) Iki parametre korelasyonu gevsek, mineraloji ve baslangic nem bagli. (4) Modern pratik swelling pressure merkezli. Dogru muyum?

Manisa jr, dort de dogru. Tek ek: aktif bolge derinligi tahmininde free swell yardimci olabilir (Iksa abi onerisi). Ama tasarimi free swell ile yapma, swelling pressure ile yap.

Bu konuyu mimari ofisinin bilgi sirkulasyonuna alacaklar bir not olarak aktaracagim. Ezgi'nin akademik aciklamasi, Mehmet abi'nin tarihi cercevesi, Iksa abi'nin metaforu, Begum'un kavramsal cercevesi — birlestirip iyi bir pratik notu cikar.

Herkese saolun.

Deniz, son bir ekleme: mimar bilgi notu olarak rapor sablonuna "Tasarim parametresi: swelling pressure (Method C, kPa)" diye birinci satir, "Ek bilgi: free swell (%) — sisme potansiyeli gostergesi, tasarimda kullanilmaz" diye ikinci satir net olarak yazilmasi yarar saglar. Mimari ofis cogu zaman raporun kapak sayfasinda hizli okuma yapar, anahtar bilginin orada olmasi onemli.