Sondajci olarak fazla karistigim konu degil ama merak ettiğim icin sormak istiyorum, alttaki muhendisler de yarar gorur belki.

Geçen hafta bir santiyede sondaj tamamladiktan sonra dolgu kontrolu yapan iki ayrı ekibi izledim. Birinci ekip Troxler nukleer cihaz kullaniyordu (ASTM D6938), 1 dakikada bir nokta bitiriyor, kolaymis. Ikinci ekip sand cone (ASTM D1556) yapiyordu, 30-40 dakika bir noktaya, cok yorucu duruyordu. Ayni dolgu uzerinde ikisi de ölçüm yapti.

Sonuçlar arasında belirgin fark vardı: nukleer 17.85 kN/m3, sand cone 17.42 kN/m3. Yaklasık 0.4 kN/m3 fark. Hangisi "dogru" olarak kabul edilir? Muhendis arkadaslarin tartismadigi yer kalmiyor saha cadirinda. Birisi "sand cone referans, nukleer onu kalibre ediyor" diyor, bir digeri "nukleer modern, sand cone eski demode". Hangisi haklı, gerçekte iki yontemin farki neden olur?

KarotCu_Murat yazdi:

Hangisi "dogru" olarak kabul edilir?

Murat abi, sand cone genel kabul gormus referans yontemdir, evet. ASTM D6938'in kendi metni "sand cone (D1556) ile karsilastirma yapilarak nukleer cihaz periyodik olarak kalibre edilmelidir" diye yazar. Yani teknik hierarsi: sand cone primary, nukleer secondary (hizli kontrol icin).

Fark kaynaklari: nukleer cihaz dogrudan yogunluk olcmez, gama isinlarinin Compton sacılması ve hidrojen-icin termik notron sayisi uzerinden donusurum yapar. Mineralojiye duyarlidir. Demir oksit, klorlu zeminler veya yuksek karbonat icerikli zeminler nukleer okumayi etkiler. Sand cone gercek hacim/kutle olcumu yapar, mineralojiden bagimsizdir.

0.4 kN/m3 fark normaldir, %2 mertebesindedir. ASTM D6938 toleransi tipik ±%2.

Burak'a katiliyorum. Kamu kontrolunde biz nukleeri saha hizinda kullaniyoruz, sand cone'u referans/teyit deneyi olarak en az gunde 1 nokta yapıyoruz. KGM KTS de boyle istiyor: nukleer cihaz ile 10 noktada 1 sand cone ile teyit. Eger nukleer ile sand cone arasinda surekli >0.5 kN/m3 fark varsa, nukleer yeniden kalibre edilir.

Yani "hangisi dogru" sorusu soyle cevaplanir: sand cone gercek, nukleer onun pratik vekili. Ama nukleer kalibre tutulursa fark kabul edilebilir aralikta.

Murat, 25 yıllik gozlemim: sand cone hala referansin sahibi. Nukleer hızli ama yanildigi durumlarda mahcup eder. Ben ozellikle organik icerikli zeminlerde nukleerin hidrojen sayimi karistirdigini gormustum, gamma_d'yi yukseltik gosteriyor. Yagli zeminlerde de benzer.

Cihaz farkindan ote, operator farki da var. Nukleer cihaz "direct transmission" modunda mı, yoksa "backscatter" modunda mı kullaniliyor? Bunu bilmek lazim. Direct transmission daha dogrudur (cubuk zemine batirilir), backscatter sadece yuzey okur, daha az dogrudur.

MAYilmaz_Inz yazdi:

direct transmission daha dogrudur

Mehmet Ali abi, Troxler 3440 cihaziydi, cubuk batirildigini gordum, demek direct transmission. Iyi yaptiklarini saniyorum.

Bir sey daha sorayim: nukleer cihazda radyasyon var degil mi? Saha personeli ne kadar guvendedir, sondaj ekibi yanindaki adam bile zarar gorur mu?

Murat, iyi soru. Troxler cihazinda Cs-137 (gamma kaynagi, ~10 mCi) ve Am-241/Be (notron kaynagi, ~50 mCi) var. Cihaz kapali iken radyasyon ihmal edilebilir, acik konumda (cubuk uzatildiginda) yakin mesafede (1 m) doz orani 5-10 µSv/saat civari. 8 saatlik calisma gunu icin yıllik doz 50 µSv altinda kalir, halk dozu sınırı (1 mSv/yıl) cok altinda.

Ama operator yanına yaklasanlar (1 m'den yakin) ve uzun sure duranlar icin film badge takmak zorunlu. Turkiye'de TAEK (simdi NDK) lisansi ister bu cihazlar icin, operator egitimi var. Sondaj ekibi 2-3 m uzaktaysa hicbir risk yok.

Pratik bir not: nukleer cihaz "trench correction" yapar. Eger olcum bir hendek icinde veya yamac kenarinda yapilirsa, cevredeki bos hava nedeniyle sayim duser, gamma_d'yi olduğundan dusuk gosterir. Yataya, genis duzlemde olcmek lazim, en az 2 m cevreden duvar olmamali.

Iki ekibin olcumu ayni noktada mı yapildi? Belki nukleer noktasi bir hendege yakındi.

Suat abi, ayni noktanin 1 m yaninda yapildi her iki olcum, dolgunun ortasinda, etrafi acık. Yani trench effect yok sanirim.

Demiryolu dolgularinda biz hep sand cone + nukleer paralel kullaniyoruz. Sand cone'un yaslı bir yontem oldugu dogru ama gercek hacim/kutle olcer, mineralojiden bagimsiz. Nukleer hizlidir ama "hesap" olarak verir, fiziksel olcum yapmaz. Hangisi dogru? Birinin uzerinde ote yontem kalibre edilir — ote yontemden once gelen sand cone'dur.

TCDD ve KGM ikisi de sand cone'u esas almaya devam ediyor 2026'da bile.

Bir sey daha eklemek istiyorum: nukleer cihaz su muhtevasini da olcer (notron sayimi ile hidrojen tespiti). Ama bu hidrojen sayimi her hidrojen kaynagini sayar — sade su olmasi gerek ama organik madde, kil mineralinin yapisal hidrojeni, hatta gelmis-gectigi havadaki nem bile etkiler. Bu yuzden nukleer w degeri her zaman fırın kurutma yontemiyle (TS 1900-1) teyit edilmeli.

Sand cone kendi w olcumune girmez, su muhtevasi ayri olculur.

Sand cone olcum bana eski Anadolu kahvelerini anımsatti, kumla telve gibi. Nukleer ise modern barista, kapsulle hizli ama tat ayni mı belli degil.

Karadeniz dolgularinda nukleer cihaz pek bulunmuyor, lab da nukleeri kapsamli olarak alamiyor (lisans + bakim pahali). Cogu kontrol sand cone ile yapiliyor. Yontem yavas ama saglam. Hava kosulu zor olunca sand cone'in kumu nem alir, yogunlugu degisir, kalibrasyon onemli — Murat abi sordu, KGM teknik adamiyla ben de ayni noktayi tartismistik gecen yıl.

ARGE perspektifinden: bazi modern yontemler de yayginlasiyor — TDR (Time Domain Reflectometry) icin Drnevich (2003) gelistirilmis sistem, electrical density gauge (EDG, ASTM D7698). Bunlar nukleer'in radyasyon dezavantajini ortadan kaldirir. Henüz Turkiye'de yayginlasmadi ama 5-10 yıl icinde nukleerin yerini almaya basliyor. Sand cone hala referans olarak yasayacak gibi görünüyor.

Edirne tarafinda biz nukleer cihazi cok az kullaniyoruz, yatirim yapan firma yok. Sand cone hala yaygin. Murat abinin sorusu cevaplandı ama bir de cihaz fiyati gercegi var: Troxler cihazi 1.5-2 milyon TL, lisans + bakim + radyasyon egitimi yıllik 100K TL ek. Sand cone seti 30K TL, hemen alinir, kullanim ucuz. Kucuk firmalar dolayi sand cone'da kaliyor, secim teknik degil ekonomik.

Vay arkadas, bir basit soru sormustum, dunyanin yarısı ortaya cikti. Cok ogrendim. Sondajci olarak benim isim numuneyi kaliteli almak — ama nukleerin nasıl calistigini bilmek de iyi oldu. Operator arkadaşlarima radyasyon konusunu da iletecegim, onlar da bilmiyordu.

Tesekkurler herkese.