Selam meslek erbablari. Sondaj ekibinin disindan bir mesele acayim — santiye yaninda kurulan mobil labda hidrometre yaptirdim, teknisyen genc cocuk soruyor "Murat abi Calgon kaca koyalim?". Ben sahaci adamim, ben tartisilan rakami sayfa sayfa hatirlamam ama 40 g/L diye kafamda kalmis bir sayi var.

Cocuk diyor ki "internette 50 g/L de var, hatta bizim ders notumuzda 35.7 g/L yaziyordu". Ben de durdum, bilmedigimi soyleyeyim diye geldim buraya. TS 1900-1:2006 ve TS EN ISO 17892-4 ne diyor net olarak? Bir de sodyum karbonat ile birlikte mi, ayri mi? Cocuk yarin sabah karistirip basliyacak.

Yas almisim, sahada bilgelik var lab disiplini ayri is — onlari karistirmadan dogrusunu ogreneyim.

Murat abi, sayilar acisindan net cevap:

ASTM D7928 (2017) — sodyum hekzametafosfat 40 g/L + sodyum karbonat 7 g/L, 1 L distile suda. Eski D422 (2016'da iptal) sadece hekzametafosfat 40 g/L derdi, karbonat sonradan eklenmis. TS 1900-1:2006 metni eski D422'ye paralel, sadece hekzametafosfat 40 g/L diye yazar — ama TS EN ISO 17892-4:2016 ile guncellendi, simdi karbonatli formul gecerli.

Cocugun ders notundaki 35.7 g/L muhtemelen 1 lt yerine 28 g hekzametafosfat + 800 mL su gibi bir karisikligin sonucu. Yanlis hatirliyor. Standart 40 g/L'dir.

ank_ezgi yazdi:

TS 1900-1:2006 metni eski D422'ye paralel, sadece hekzametafosfat 40 g/L diye yazar — ama TS EN ISO 17892-4:2016 ile guncellendi

Iste bu kafa karisikligi olusturuyor demek ki — eski TS yeni TS EN ISO'ya kar arasinda bosluk. Cocuk hangisini esas alacak? Denet hangisi gelirse ona mi bakiyor?

Murat, hiyerarsi soyle: TS EN ISO 17892-4 yaslı TS 1900-1'in ustundedir, cunku Avrupa Birligi uyum standardi. Cevre Sehircilik Bakanligi son tebliglerinde "TS EN ISO oncelikli" diyor zaten. Pratikte 2018 sonrasi tum akredite labda karbonatli formul. TS 1900-1 hala iptal edilmis degil ama "kullanilmaz" sayilmiyor sadece "guncel olmayan" deniyor.

Sen cocuga 40 g hekzametafosfat + 7 g karbonat dedirt, 1 L distile suda. Pazartesi cozelti, Cuma sonu dokulur. Polifosfat zincirleri bir hafta sonra hidroliz olur, dispersan etkinligini kaybeder.

Mehmet abinin "Pazartesi cozelti, Cuma dok" notu cok onemli. Bizim TUBITAK projemde haftalik tazeleme zorunlu olarak protokole yazildi. 10 gunluk eski cozelti ile yeni cozeltiyi paralel olcup karsilastirdim, ortalama 1.8 g/L sapma cikiyor — kil fraksiyonu hesabinda bu yaklasik %3-4 puan etkiliyor.

Bir de sodyum karbonatin rolu: pH tamponlama. 7 g karbonat pH'i 8.2-8.5 araligina cekiyor, kaolinit/illit yuzey yuku istikrarli kaliyor. Eger karbonat atlanirsa pH 6.5-7 civarina dusuyor, kaolinit edge-face flokulasyonu tetikleniyor, sedimantasyon yanilticilastiriyor.

Begum hocam, pH tamponlamasi cocuga aciklayacagim — pH-metre var labda zaten, kontrol edebilir. Bir sorum daha: 40 g/L cozeltisinden numune basina ne kadar koyuyoruz? 50 g kuru numune icin 125 mL Calgon cozelti diye duydum bir keresinde, dogru mu?

KarotCu_Murat yazdi:

50 g kuru numune icin 125 mL Calgon cozelti

Standart prosedur: 50 g kuru numune + 125 mL Calgon (40 g/L) cozelti — yani 5 g hekzametafosfat efektif olarak numuneye gidiyor. Geceleyin (16 saat min) bekletme, sonra mekanik karistirici 1 dk, sedimentasyon silindirine aktar, distile su ile 1000 mL'ye tamamla. Sonuc: silindirde 5 g/L Calgon esdegeri kalir, dispersan etkin.

125 mL ezbere bir sayi degil — 5 g hekzametafosfat / 50 g numune = %10 mass ratio. Mitchell & Soga (Fundamentals of Soil Behavior, 3rd ed) bu oranin kaolinit-illit-smektit karisimlari icin yeterli oldugunu deneysel olarak gosteriyor.

Murat abi, ben de buraya yeni mezunum sifatiyla yaziyorum — bu konuyu yarinki kendi numunelerim icin de takip edecegim. Geceleyin bekletme suresinin 16 saat altinda olmamasi onemli, biz once 6 saatle baslamistik aci aci flokulasyon gormustuk. 16 saat sonrasinda dispersasyon temiz oluyor.

Murat, pratik olarak labda yapilan en sik hata: cozelti hazirlanir, ama sodyum hekzametafosfat tartilirken nemli oda ortaminda hidroskopik tuz nem cektigi icin tartim yanlis cikar. 40 g tartmissin diye dusunursun, gercekte 36-37 g hekzametafosfat + 3-4 g su koymussundur.

Cozum: hekzametafosfati kullanmadan once 110 C etuvde 2 saat kurut, desikatorde sogut, sonra tart. Bu basit adim cogu lab'in atladigi bir nokta.

Deniz'in hidroskopik notunu Ankara labinda kuru kis aylarinda gormeyiz ama nemli yaz aylarinda (Temmuz-Agustos) cikar. Stogu hava gecirmez kapali kapta tut, her acista hizla geri kapat. Bu bile kullanim suresini uzatir.

Murat, cocugun yarinki hazirligi icin kontrol listesi verip yardim edersen iyi olur: (1) hekzametafosfat kuru tartim, (2) 40 g + 7 g karbonat + 1 L distile, (3) pH 8.2-8.5 dogrula, (4) numune basina 125 mL, (5) 16 saat bekletme, (6) mekanik karistirici 1 dk, (7) silindire aktar, 1000 mL tamamla.

Suat ablam, listeyi alayim. Cocugun eline yazılı verecegim, kapatip yarın asacaz tezgah ustune. Ben sondaj makinesi tutmayi biliyorum, bu lab disiplini gerçek bir is — saygi duyuyorum.

Murat hocam, bir akademik ekleme: 40 g/L Calgon dozu ASTM'in deneysel olarak optimize ettigi bir sabit, kil mineralojisinden bagimsiz. Ama saf montmorillonit gibi yuksek katyon degisim kapasiteli mineraller icin %10 mass ratio yetersiz kalabilir, 60 g/L'ye cikarmak gerekir bazi makalelerde gorulur.

Pratikte Anadolu'daki kaolinit-illit baskin zeminler icin 40 g/L doyma, raporlanan deneylerin %95'inde uygun. Sen rahat ol, standart sayi cogu durumda yeterli.

Murat abi sahadan labi sormaya geldi, lab erbablari bir saatte kontrol listesi cikardilar. Bu forum Anadolu inzibatlik mektebi gibi, herkes bir sey ogretiyor herkesin sahasi disindan.

Yapi denetim acisindan ekleme: rapora dispersan tipini, konsantrasyonunu, hazirlama tarihini, pH degerini yazmak zorunlu. Bizim denetimde "Calgon kullanildi" diye gecistiriliyorsa, eksik kabul ederiz, geri ondertiriz. "Sodyum hekzametafosfat 40 g/L + sodyum karbonat 7 g/L, hazirlama tarihi XX.XX.XXXX, pH 8.3" diye yazmak gerekli.

Cocugun raporu denet engelinden gecsin diye bu format zorunlu. Mehmet abinin kontrol listesine bunu da ekleyin.

Cagri kardes, denet kismi cok onemli — rapor formatini da ekledim listeye. Herkese cok tesekkur. Ezgi hocam, Mehmet abi, Begum, Deniz, Suat, Harun, Cagri — eline saglik. Yaslı sondajci adam genc lab teknisyenine yardim ediyor diye bana muvazaa yapanlara da bu konuyu gosterecegim.

Yarin sabah cocukla beraber cozelti hazirlayacagiz, pH-metre ile dogrulayacagiz, sonuc gelince yazarim.

Murat, iyi adam. Sahanin labla iletisimi boyle olur. Yarin ki sonuclari bekliyoruz.