Selam arkadaslar, ben sondajciyim biliyorsunuz, ama labda da yillarca bulundum CBR cihazi yaninda. Bir kafa karistiran sey var, gencligimden beri tam anlayamamistim, simdi sorayim.

CBR cihazinda iki farkli mold var: 4 inch (101.6 mm) cap ve 6 inch (152.4 mm) cap. Eskiden bizim labda agirlikli olarak 6 inch mold kullanilirdi, son yillarda 4 inch tercih ediliyor. Genc muhendisler "ASTM'de 4 inch standart" diyorlar, ben "6 inch daha temsil edici" diye hatirliyorum eski hocadan.

Soru: 4 inch ve 6 inch arasinda CBR sonucu fark eder mi? Hangi durumda hangisi tercih edilmeli? Saha pratiginde son zamanlarda dengesi nereye kayiyor? Sondajcinin bilmesi gereken bir sey mi yoksa muhendise mi sorayim?

Murat abi, guzel soru. Aslinda her sondajcinin bilmesi guzel — saha numunesi alirken hangi mold icin yeterli olabilecegini bilmek tasimacilik kararidir.

Net cevap: 4 inch ve 6 inch farkli amaclar icin tasarlanmis. ASTM D1883 ikisini de kabul eder ama maximum dane boyu kuralinda fark koyar:

- 4 inch mold: max dane 19 mm (3/4 inch), eger %20'den fazla 19 mm ustu varsa kullanilamaz.

- 6 inch mold: ayni 19 mm maxi var ama numune hacmi 2.27 kati buyuk (2124 cm3 vs 944 cm3), istatistiksel temsiliyet daha yuksek.

Pratik kural: ince daneli zeminler (CL, ML, CH, MH) icin 4 inch yeterli ve hizlidir. Granuler/karisik zeminler (SM, SC, GW, GM) icin 6 inch tercih edilir, daha temsil edicidir. Ayni numuneden iki mold karsilastirilirsa CBR'de tipik olarak %5-15 fark gozlenir, 6 inch genelde biraz daha dusuk veya yakin sonuc verir (mold cidari etkisi azalmistir).

MAYilmaz_Inz yazdi:

mold cidari etkisi azalmistir

Mehmet Ali abi mold cidari etkisini guzel acti. Teknik olarak: piston cap CBR pistonu 49.6 mm. 4 inch mold cap 101.6 mm, piston/mold cap orani 0.49. 6 inch mold'da piston/mold orani 0.32. Buyuk mold piston etrafindaki gerilme alanina cidar etkisini azaltir, daha temsil edici cu degeri elde edilir.

Ozellikle iri agregali numunelerde mold cidar takintisi (interlock) yapay yuksek CBR verir 4 inch mold'da. 6 inch mold bu etkiyi azaltır.

Bizim Kocaeli'da yaptıgımız 18 paralel test (ayni numune, iki mold) CBR farki ortalama %12, 4 inch ortalama daha yuksek. Granuler malzemede fark daha belirgin (%15-20), ince daneli malzemede daha kucuk (%3-8).

Burak, Mehmet Ali abi, anlattıklarınız netlestirdi. Demek eski hocam haksız degilmis 6 inch onerirken — granuler malzemede daha guvenilir veri verir. Genc muhendisler 4 inch hizli oldugu icin tercih edip ince daneli icin dogru yapiyorlar, ama her zemin tipinde ayni mold kullanmak yanlis olur.

Saha tarafinda numune alirken bu durumda granuler zeminlerde daha bol numune almam lazim 6 inch icin. Not aldim.

KGM tarafindan ek bilgi: yeni 2027 sartname (gecen konuda anlattim) 200 mm mold opsiyonu da getirdi iri-daneli malzemeler icin (max dane 38 mm). Yani gelecekte 4 inch (101.6 mm), 6 inch (152.4 mm), 200 mm (yeni) uc mold seceneklı bir donem geliyor.

Saha numune alirken hangi malzeme tipi icin hangi mold gerektigini bilmek onemli. Ozellikle iri agregali balast/granuler dolgu icin numune miktari 6 inch'in 2.5 kati kadar gerekecek 200 mm mold icin.

Akademik tarafdan: numune boyut etkisi (specimen size effect) zemin mekaninde klasik bir konu. Pells (1971) ilk sistematik calismayi yapmıs, sonra Bishop (1981), daha yakin tarihte Atkinson (2007) ozet vermis. Genel kanu: numune cap >= 8 x maximum dane boyu olmali ki cidar etkisi minimum olsun.

4 inch mold (101.6 mm) ile max dane 19 mm orani 5.3 — kuralin altinda, cidar etkisi anlamli.

6 inch mold (152.4 mm) ile max dane 19 mm orani 8.0 — kural sinirinda, cidar etkisi tolere edilebilir.

200 mm mold ile max dane 38 mm orani 5.3 — yine kuralin altinda. Ironik, yeni mold da kurali tam karsilamiyor, ama mevcut alternatiflere gore daha iyi.

Yani teorik olarak iri-daneli malzemeler icin ideal mold cap = 300 mm olurdu, ama bu pratik degil (cihaz devasa olur). Pratik kompromisler.

ank_ezgi yazdi:

numune cap >= 8 x maximum dane boyu

Ezgi'nin 8x kurali pratik bir kontrol metodu. Saha labında bu hesabi yapip mold secimi kararı vermek dogru yaklasim. Genelde laboratuvarlar "elimizdeki mold neyse onunla yapariz" diye hareket ediyor, bu bilimsel olmayan bir karar.

Bizim Ankara labında 3 mold da var (4, 6, 200 mm gelecekte alacagiz), zemin tipine gore secim tablosu hazirladim 2 yıl once. Murat abi isterse paylasabilirim sablon olarak.

Murat abi, sondajci perspektifinden sorunuz cok degerli. Numune alimi sırasında muhendise "bu zeminde 4 inch mi 6 inch mi yapilacak" diye sormak veya saha gozlem ile (iri dane var mi) kararlastirmak iyi pratik olur, sonra numune miktarini ona gore alirsiniz.

ITU lab'da biz su yaklasimi izliyoruz: kuskulu zeminler icin (gozle iri agrega varsa) 6 inch mold icin yeterli numune (yaklasik 25-30 kg) alirız, lab'da elek analizi yapip max daneye gore mold sec ederiz. Cifte numune almak ekstra is gibi gorunur ama tekrar saha gidisinden ucuz cikar.

Konu cok iyi, ben de ogrendim. Bizim Manisa labında sadece 4 inch mold var, 6 inch hic gormedik. KGM yeni sartname iri-daneli icin 200 mm mold onerirken bizim gibi kucuk laboratuvarlar nasil uyum saglar acaba? Cihaz alma maliyeti yuksek, kucuk lab icin yatirim zor.

Manisa kardes, kucuk laboratuvarlar icin pratik cozum: yakin buyuk lab ile is ortakligi. Iri-daneli numune geldiginde Eskisehir/Bursa/Izmir gibi 200 mm mold cihazina sahip lab'a havale eder, hizmet ucretiyle test yaptirir. Kucuk lab kendisi yatirim yapamayabilir ama her testi kacirmak da olmaz.

Bizim TCDD lab agi boyle calisiyor — iri agregali balast testleri icin sadece 3 buyuk merkez lab var, kucuk taşra lablari numuneyi merkeze gonderir.

4 inch ve 6 inch farki kadinlarin ayakkabilarındaki bir santim farkı gibi: gozle anlasilmaz ama yurudugunuzde fark buyuk olur.

Murat abi, sorunuz aslinda saha-lab kopru sorusu, bence forum icin guzel bir hatirlatma. Sondajcinin bilim merakli olmasi muhendisle iletisimi guclendirir, eski usul "biz numuneyi alir, onlar test eder" zihniyetinden cikip ortak sorumluluk anlayisina geciyor sektor.

Bir pratik not: 4 inch mold ile yapilan kompaksiyonda darbe sayisi farkli — Standart Proktor (TS 1900-1) 25 darbe/tabaka 3 tabaka, modifiye Proktor 25 darbe/tabaka 5 tabaka, bunlar 4 inch icin. 6 inch mold icin 56 darbe/tabaka gerekli (ayni enerji yogunlugu icin). Yani lab'da mold degistirirken kompaksiyon prosedurunu de degistirmek lazim, hep ayni 25 darbe yapilirsa 6 inch numune yetersiz sikistirilir.

Deniz hanim, darbe sayisi farki cok ilginc, bilmiyordum. Demek 4 inch ve 6 inch arasinda gecis sadece mold degistirmek degil, butun prosedur degisiyor. Hayatim bu forumda ogrenmekle geciyor son aylarda, soyleyim diyorum boyle istisaresinde gencligin guzel bir donusumu var.

Ezgi hanim, Suat abi, Mehmet Ali abi, hepinize tesekkur ederim. Yarin saha turunda bir muhendis arkadasla ben de bu konuyu konusurum, "bak senin alacagın numune ne kadar mold icin" diye birlikte karar veririz. Sondajcinin bilmesi guzel oldu, bekleyenmistim 30 yıldir bu yaniti.

Murat abi, bu forum tam da bunun icin var: deneyimli + akademik + saha bir araya geliyor, kimse aptal degil, herkes ogreniyor. 30 yıl beklemissiniz, gecikmis degil. Iyi sondaj turleri.

Murat abi, sondajci sorularinin akademiyaya ulasmasi cok degerli — bizim laboratuvarda da iri-daneli numuneler icin mold secimi tartismasi sik yasanır, ama sahadan gelen pratik bilgi (kompaksiyon enerjisi, numune homojenligi) genelde lab analizinden eksik kalan parça oluyor.

Bir akademik not: Pells (1971) calismasinda piston/mold cap orani 0.30 altina inerse cidar etkisi pratik olarak ortadan kalkıyor. 200 mm mold + 49.6 mm piston orani 0.25 — cidar etkisi minimum. Yeni KGM 2027 mold standart bilimsel temele tam oturuyor, komite iyi calismis.