Selam abilerim, ablalarim. Bir cihaz kalibrasyonu sorusu var, ekibimden Berkay yine sordu, ben net cevap veremedim, sizinle danismak istiyorum.

Bizim labda iki Casagrande cihazi var, biri yeni dijital (2023 alindi), digeri eski mekanik (2008'den kalma). Yeni dijital cihaz uretici tarafindan "yatay" zeminde kullanim icin hassas terazi ile dengelenmis, manuelde "yatayligi 1° dahilinde tutun" diye yaziyor. Eski mekanik cihazda bu kadar hassas yatay gerekliligi belirtilmemis, sadece "duz zeminde kullanin" diyor.

Berkay sordu: yatay sapma 2-3° olsa cihazlarda LL sonucu degisir mi? Sayisal hassasiyet ne kadar? Bu konuda lab procedur olarak hangi tolerans kullanmaliyim?

Bir de, mekanik cihaz 16 yil kullanimda, kase ve groove alet kismi muhtemelen asinmis. Periyodik kalibrasyon nasil yapilir? Standartlar bunu nasil sart kosuyor?

Murat abi, cihaz kalibrasyonu kritik konu. ASTM D4318 ve TS EN ISO 17892-12 ekinde kalibrasyon prosedurleri tanimli, ozet:

1. Yataylik: cihaz 1° dahilinde yatay olmali. Yatay sapma 2-3° LL sonucunu 2-4 birim degistirebilir cunku kasenin dusus dinamigi etkilenir, vurus enerjisi yatay-dikey bilesenleri degisir. Hassas terazi (lazer veya carpici libelli) ile her olcum oncesi kontrol gerekli.

2. Dusus yuksekligi: 10 ± 0.2 mm tolerans. Asinma ile bu degeri kayar, periyodik (yilda en az 1 kez, yogun kullanimda ayda 1) blok-mastar ile olcum gerekli. Sapma varsa cihaz uretici servisine gonderilir.

3. Groove alet boyutlari: ASTM'de Casagrande tipi (kavisli) 2 mm taban genisligi, ISO'da yamuk tipi (ayri boyutlar). Asinma ile bu boyutlar buyur, periyodik mikrometrik olcum gerekli. Asinmis groove alet LL'i 3-5 birim degistirir.

4. Kase ic yuzeyi: prujli olmali (matlaştırılmis), parlak surfasta numune kayar. Asinma veya parlama varsa kase yenilenir veya kumlanir.

ayse_can_ist yazdi:

Asinmis groove alet LL'i 3-5 birim degistirir

Ayse abla, dort kalibrasyon noktasini net acikladin tesekkurler. Mekanik cihazimda groove alet 16 yil kullanimda kesinlikle asinmistir, ben kontrol etmemistim. Yarin mikrometrik olcum yapacagim, ASTM toleransla kiyaslayacagim.

Yataylik 1° toleransi sıkı, mekanik cihazda hic boyle kontrol etmedim. Berkay'in sorusu yerinde — 2-3° sapma LL'i 2-4 birim degistirir bilgisi onemli. Lab yere yerlestirilirken hassas seviye kontrolu yapacagim.

Murat, Ayse'nin sayilarini tamamlayim:

5. Vurus hizi: 2 ± 0.1 vurus/saniye olmali. Mekanik cihazda elle cevirme operatore bagli, dijitalde otomatik. Mekanik cihazi olan labda operatore "metronome" oneririm — 2 vurus/saniye ses sinyali ile elle cevirme calistirilir, hizi tutarli olur.

6. Kasenin baz kismi (anvil) sertligi: hard rubber veya micarta. Asinma ile yumusarsa dusus enerjisi azalir, LL artar. Asinmis baz tasinin yenilenmesi kalibrasyon servisinde yapilir.

Periyodik kalibrasyon zorunluluğu: ISO 17025 akredite labda yilda 1 kez harici servis kalibrasyonu (kalibrasyon sertifikasi alinmasi), aylik ic kalibrasyon (operatore gore, blok-mastar ile dusus yuksekligi). Akredite olmayan labda standart yok, ama bilimsel disiplin icin akredite uygulamalar takip edilmeli.

Murat abi, eski mekanik cihazin 16 yil kalibre edilmediyse, sonuclarinin son yillardaki guvenilirligi sorgulanir. Kalibrasyon servisine gondermek mali yatirim ama lab disiplini icin sart.

Murat abi, ITU labda biz mekanik Casagrande cihazlarimi yilda 2 kez metoroloji laboratuvari servisinde kalibre ettiriyoruz. Servis yaklasik 3000-4000 TL, sertifika veriyor — ISO 17025 akrediteli sertifika. Yıllik maliyet 6000-8000 TL, lab butcesinin kucuk bir parcasi.

Akademik bir not: kalibrasyonun lab disiplinine etkisi olcumlemesi yapildi 2018 ITU yuksek lisans tezinde (Bilici, M.S. tezi). Kalibrasyonsuz cihazda LL sapmasi farkli operatorler arasi 5-7 birim, kalibrasyonlu cihazda 1-2 birim. Bu cok kıymetli sayisal kanit, lab maliyet-kazanim analizinde kullanilabilir.

Murat abi, Izmir labda biz mekanik cihazi 2020'de hurdaya cikardik, sadece dijital kullaniyoruz simdi. Sebep: kalibrasyon maliyeti + operatore baglilik mekanik cihazda yuksek, dijital cihazda otomatik kalibrasyon var (cihaz icinde), maliyet uzun vadede dusuk.

Ama mekanik cihazi olan kucuk laplarda yeni dijital almak mali zor (150-200 bin TL), mevcut mekanik cihazi kalibre etmek + disiplinli kullanmak da kabul edilebilir secim. Murat abi senin lab buna karar verir, ben dijital bekliyorum eskisi degisene kadar.

KTU lisans labinda 4 mekanik Casagrande var, 2010-2015 arasi alindi. Yıllık kalibrasyon yaptiriyoruz, butcesi universite saglıyor. Ogrenciler 4 cihaz kullaniyor, cihaz-aras LL sapmasi izleyebiliyoruz — kalibre cihazlarda sapma 1-1.5 birim, kabul edilebilir.

Ezgi ablamin Bilici 2018 yuksek lisans tez referansi degerli, ben de okuyacağım, lisans dersi laboratuvar bolumune referans olarak ekleyebilirim.

Cihazi kalibre ediyorum derken adamlar lab buyutmus, simdi de Berkay'in sorusuna 7 madde cevap geliyor. Berkay'a tavsiyem: gelecek sefer "yatayligi nasil tutarim" diye sormaktansa "Casagrande nineye gidecek butce var mi" diye sor. Cevap sayilarda olmaz, butcede olur.

sarkayasinegi yazdi:

Cevap sayilarda olmaz, butcede olur

Sarkayasinegi, esprili ama hakli — kalibrasyon disiplini sonucta lab butcesinin oncelig sırasina bagli. Kucuk laplarda butce kisitli olunca kalibrasyon kacirilir, sonuclar bozulur. Mehmet abinin TS EN ISO 17025 standardı butceye girmesi gereken bir disiplin.

Murat abi, periyodik kalibrasyon disinda gunluk basit kontrol yapilabilir: standart referans numune kullanmak. Lab'da bekleyen bilinen LL'li bir kil numune (ornek: kaolinit standardi LL=44 ± 1) ay basinda Atterberg'i tekrar olcersin, eger sapma >2 birim ise cihazda problem var, kalibrasyon servisine gonderilir.

Standart referans numune kil bilinen kaynaktan satin alinabilir (BBI Solutions, Sigma-Aldrich vb.), maliyet dusuk (1 kg yaklasik 500-1000 TL), uzun sure kullanilir. Bu basit kontrol cihaz saglik takibi icin etkili, kalibrasyon servisi araligi 6 aydan 1 yila uzatilabilir.

Begum ablam, standart referans numune fikri cok pratik, ben bunu hic duymamistim. Bizim Manisa labinda bu uygulamayi baslatirim, kaolinit standardi siparis ederim. Aylik kontrol ile cihaz saglik takibi yaparim, lab disiplinini guclendirir.

Murat abinin acilan tartismasi bizim labi da iyilestirecek — Casagrande cihazimiz 2014'ten kalma, 11 yildir sadece ilk teslim kalibrasyonu var, sonradan kalibre edilmedi. Yeniden kalibrasyon servisine gondermek planimiza alinacak.

Suat olarak Ankara tarafindan ek: bizim TURKAK akrediteli labda kalibrasyon kayitlari ISO 17025'e gore tutuluyor, son 5 yilin kayitlari erisilebilir. Cihaz-aras karsilastirma, operatore-aras sapma, periyodik kontrol — hepsi belge halinde. Akreditasyon disiplinin dis denetim ile dogrulanmasi.

Akredite olmayan labda kalibrasyon kayitlari iste tutulurse de tutulmasa da denetlenmez. Bu sektor genelinde lab kalitesi heterojen olusunun ana sebebi. TMMOB akreditasyon tesvik etmeli, ama maliyet kucuk laplari engelliyor (TURKAK akreditasyon yıllık 50-80 bin TL).

Yapi denetim acisindan: rapor onayinda lab cihaz kalibrasyon sertifikasi sorulabiliyor ama cogu denetim bunu sormuyor, sadece sayisal sonuca bakiyor. Sistem tasarımı zayif, kalibrasyon belge zorunluluğu eklense rapor kalitesi yukselir.

Murat abinin labda kalibrasyon disiplinin guclenmesi sektor icin ornek olur. Yeni rapor formatinda "cihaz kalibrasyon tarihi" alanı eklemeyi TMMOB sablon onerisine ekleyebiliriz.

Plan ozeti, herkese tesekkur:

1. Mekanik cihazimi kalibrasyon servisine gondermek (Mehmet abi, Ezgi ablam) — 16 yıl kalibre edilmemis, oncelik

2. Yataylik 1° toleransla kontrol, hassas seviye alinacak (Ayse ablam)

3. Groove alet mikrometrik olcum, asinma kontrolu (Ayse ablam)

4. Vurus hizi metronome ile 2 vurus/saniye disiplini (Mehmet abi)

5. Kaolinit standart referans numune ile aylik ic kontrol (Begum ablam)

6. Bilici 2018 yuksek lisans tez referansi ekibe okutulacak (Ezgi ablam)

7. Yıllık kalibrasyon servisi rutin yapilacak, sertifika dosyalanacak

8. Berkay'in sorusu vesilesiyle lab disiplini revize edilecek

Tesekkurler, Berkay yine bir konu acti ama bu sefer benim labi iyilestirdi.