Hocalarim, abilerim — bir tartısma açmak istiyorum, sahada kil/silt ayrımı için el (visual-manual) yöntemi konusunda. Bu hem pratik hem eğitim amaçlı.

ASTM D2488 standardi sahada kil/silt ayrımı için 3 ana el testini tanımlar: dilatansi (shaking) testi, plastiklik (sosis yapma) testi, kuru dayanım testi. Bu üç test deneyimli sondajcı/jeolog/geoteknik mühendisi için hızlı bir tarama aracıdır, lab Atterberg'ten önce.

Benim Izmir'de gördüğüm: cogu sondajci bu testleri ezbere bile bilmiyor, sadece "killi/siltli/kumlu" diye gözle tahmin yapıyor, lab'a göndermeden once. Sonuç: lab'a "killi" gelen numune Atterberg'le ML çıkıyor (silt), ya da tersi. Saha gözlemi ile lab arasında uyumsuzluk yaygın.

Sorum: bu üç el testini sondajci ekiplerine eğitim olarak verme tecrübesi olan var mı? Pratikte ne kadar etkili? Ya da sondajcı bu testleri hiç yapmasin, sadece "ince daneli" diye not edip lab'a göndersin daha mı doğru? Lab Atterberg zaten yapacak.

Deniz, çok güzel bir konu. Benim 35 yıl tecrübemde bu üç el testini çok kullanırım, hem saha hem lab'da. Kısa açıklama:

1. Dilatansi (shaking) testi: ıslak numune avuç içinde top haline getirilir, sallanır. Su yüzeye çıkar (parlak görünüm), sonra basıldığında geri çekilir (mat görünüm) — bu silt belirtisi. Kilde dilatansi sıfır veya cok yavas. Hızlı dilatansi = kuvars veya feldspat ince un (silt), yavaş veya hiç yok = kil.

2. Plastiklik (sosis yapma) testi: numune 3 mm cap sosis haline getirilebilir mi? Kolaylıkla yapılırsa CL veya CH (kil). 6 mm'de bile dağılırsa ML (silt). Borderline 3-6 mm arası CL-ML.

3. Kuru dayanım testi: kuru parça parmaklarla kırılabilir mi? Kolay kırılırsa silt (ML), zor kırılırsa kil (CL/CH). Ben bu testte 1-2-3-4-5 dereceleme kullanırım: 1 = parmak basıncıyla dağılır (silt), 5 = sadece çekiçle kırılır (yüksek plastik kil).

Üç testin birleşimi deneyimli kişide %80-85 doğruluk verir, lab Atterberg ile %15-20 sapma normal. Sondajci ekibe öğretmek değerli, ben yıllarca eğitmistim.

Mehmet abi, üç testin tanımını net açıkladin tesekkurler. Ben sondajcı olarak dilatansi testini sıkça yapardım eski yıllarda, "su yüzeye cıkma" gozlemini "killi/siltli" ayrımı için kullanırdım. Ama plastiklik ve kuru dayanım testlerini hiç sistematik öğrenmemistim, sadece tecrübe ile sezilmek.

Sondaj ekibe öğretme meselesi: benim ekibim 4 kişi, 2 ustası var 2 yardımcısı. Ustalar 15-20 yıl tecrübeli, hazır bilgi. Yardımcılar yeni, onlara üç testi sahada göstermek 1-2 hafta surede oturur. Saha eğitimi kıymetli, lab'a "ML mı CL mı belirsiz" not düşmek yerine "dilatansi yavas, sosis 3 mm yapılır, kuru dayanım orta = CL muhtemel" diye not düşmek lab'in beklemesini azaltır.

Deniz, Mehmet abinin pratik tanımı çok değerli. Akademik bir not: ASTM D2488 ekindeki bu üç el testi 50+ yıllık tarihi var, Casagrande dönemi USCS sınıflandırma sisteminin saha karşılığı. "Quick visual classification" olarak askeri ve mühendislik uygulamalarında geliştirilmis, sonra ASTM'e dahil edilmis.

Eğitim acisindan: lisans 2. sınıf "Soil Mechanics" dersinin lab kısmında bu üç test öğretilir ITU'da, ama bir günlük lab ile yetersiz. Sahada deneyim olmadan ezbere kalır. Sondajcılarin saha eğitimi pratik olarak çok daha etkili — günlük tekrar ile el alışkanlığı oluşur.

TMMOB Sondajcı Sertifika programı bu üç testi içermeli aslında. Su an sertifika programı sondaj ekipmanı kullanımı odaklı, zemin gözlemi sınırli. Eklenmesi sektör için yararlı olur.

Deniz ablam, tartisma çok yararli. Lab tarafindan ek: saha ön gözlemi rapora yazıldıgında lab Atterberg sonucu ile karsilastirilır, uyum-uyumsuzluk envanteri çıkarılabilir. Konya'da 2 yılda topladığım 80 numuneden 24 tanesinde saha "killi" gözlemiyle lab "ML" sonucu uyumsuzluk vardi (%30). Bu yüksek bir uyumsuzluk oranı, sondajci eğitimi ile düşürülebilir.

Eğitim sonrasi bu uyumsuzluk %10-15'e düsürülebilirse, lab beklemesi azalır, rapor süresi kısalır. Ekonomik etki büyük, sektor için kazanım.

Bir not: dilatansi testi su muhtevasına çok hassas. Numune cok sulu ise dilatansi belirsiz görünür, çok kuru ise yapılamaz. İdeal su muhtevası PL civarında — sosis yapılabilir kıvam. Sondajci sahada numuneye distile su ekleyip kıvam ayarlamali, yoksa test sonucu yanıltıcı.

Eğitimde "doğru kıvam" konusu vurgulanmali, yoksa testler ezbere yapılır ama sonuç güvensiz çıkar. Mehmet abinin önerdigi 1-2 haftalık saha eğitimi bu pratik nuansları öğretebilir.

KTU lisans dersinde bu üç testi gösteriyorum ama Ezgi ablamin dedigi gibi tek lab ile yetersiz, ezberlenir kalır. Ben dersime "saha simulasyonu" ekleyecegim — öğrencilere 5 farkli numune verip üç testi yaptırıp sınıflandırma tahmini istemek, sonra Atterberg ile karşılaştırmak. Pratik feedback ile öğrenme daha kalici.

Bir oneri: TMMOB Sondajcı Sertifika programına Ezgi ablamin onerdigi gibi bu üç testi eklersek, sondajci ekiplerin standart eğitim alti olur. Sertifika sahibi sondajci üç testi yapabilir, rapora not düşebilir. Sektor için altın değerinde.

ktu_zeminci_harun yazdi:

TMMOB Sondajcı Sertifika programına Ezgi ablamin onerdigi gibi bu üç testi eklersek

Harun, TMMOB Sondajcı Sertifika programına eklenmesi mukemmel oneri. Ben TMMOB Izmir Şubesi'nde sondaj komisyonunda görev yapmıstım 2 yıl, oradan benzer önerileri ileteyim. Begum ablamın uyumsuzluk envanter verisi (Konya %30) güçlü argüman olur.

Begum ablam, Konya verisi yazılı not olarak paylaşır mısın? Sertifika program revizyonu önerisinde delil olarak kullanmak isterim.

Sondajci dilatansi yapacak, plastik sosis yapacak, kuru dayanım test edecek. Sondajcı çocuk değil, oyuncak değil bunlar. "Mühendisin işi nedir, sondajcı ne yapar?" sorusu kafamı karistiriyor.

sarkayasinegi yazdi:

Sondajcı çocuk değil, oyuncak değil bunlar

Sarkayasinegi, esprili ama hakli bir kaygi. Sondajcının asli işi sondaj ekipmanı kullanımı, numune alma, log tutma. Saha ön gözlemi "ek değer" — zorunlu değil ama deneyimli sondajci yaparsa lab'a yardımcı olur. Mühendisin işi rapor yazma, tasarım, sınıflandırma kararı; sondajci-mühendis iş bölümü açik.

Önerimiz "her sondajci üç testi yapsin" değil, "sondajci sertifika programında bu testlerin tanıtımı olsun, isteyen kullansın" şeklinde. Mecburiyet değil, opsiyonel beceri. Bu fark önemli.

Ankara'da benzer eğitim girişimimiz oldu 2023'te, TMMOB Ankara Şubesi sondaj komisyonu ile birlikte 2 günlük workshop. 12 sondajci katildi, üç el testini ogrendi. Sonrasi 6 aylık takip envanterimde sondajci-lab uyumsuzluğu %35'ten %18'e düştü. Yatirım küçük (workshop maliyeti yaklasik 5000 TL), kazanim büyük.

Tecrübemizi Izmir, Konya, KTU ile paylaşabiliriz. TMMOB sondajcı sertifika program revizyonu için müşterek girişim yapılabilir, daha güclü olur.

Suat abi, Ankara workshop tecrübeniz cok değerli. Manisa'da da benzer girişim yapabiliriz. Bizim sondajci ekibinde 8 kişi var, küçük workshop ile 1 gün eğitim alabilirler. Yerel TMMOB Manisa Şubesi ile koordinasyon kurabilirim, bu konuyu açacağım.

Yapı denetim acisindan: sondajci ön gözlemi rapora not olarak yazıldıgında denetim onayında "saha-lab uyum kontrolü" yapılabilir. Su an bu kontrol bandı yok, sadece lab sonucu okunur. Eklenebilir, sondajcı ön notu ile lab sonucu arasında uyum bekleriz.

Uyumsuzluk varsa "rapor revizyon" gerekmez, ama "açiklama notu" istenir — neden uyumsuzluk var, sondajcı yanlış mı, lab'da prosedur sorunu mu, yoksa numune değişimi mi. Bu seviyede disiplin eklenirse rapor güveniliği artar.

Deniz ablam, Konya uyumsuzluk envanterini paylasırim, hafta içi yazılı belge hazırlarım. 80 numune, 24 uyumsuz, mineraloji ve sondaj firmasına göre breakdown. TMMOB sertifika programı önerisinde delil olur.

Bir akademik ek: bu uyumsuzluk envanteri makaleye dönüşebilir, "Sondajci-lab uyum kalitesi: Türkiye'de durum" başlığında. Suat abinin Ankara workshop sonrası verisi de ekleyince before/after karsilastirmasi olur, etki kanıtı net. Müşterek makale yapılabilir.

Plan ozeti, harika tartısma:

1. ASTM D2488 üç el testi: dilatansi, plastiklik, kuru dayanım (Mehmet abi tanim)

2. Sondajci ekipte sertifika program eğitimi opsiyonel beceri olarak (Harun, Mehmet abi)

3. TMMOB Sondajcı Sertifika programına ek konu önerisi (Harun, Suat abi)

4. Workshop format (2 gün, küçük grup) Suat abinin Ankara tecrübesi etkili (uyumsuzluk %35 → %18)

5. Konya uyumsuzluk envanteri (Begum ablam) delil olarak paylasilacak

6. Manisa'da benzer workshop girişimi (manisa_jr)

7. Yapı denetim onayında "saha-lab uyum kontrol" eklenebilir (Cagri abi)

8. Müşterek makale potansiyeli: Türkiye sondajci-lab uyum kalitesi (Begum + Suat)

Tesekkurler herkese, bu konu sektör için somut etki potansiyeli olan tartisma.