Selam abilerim, ablalarim. Bir lab prosedur sorusu var, ekibimden genc muhendis sordu, ben tam cevap veremedim, sizinle danismak istiyorum.

TS EN ISO 17892-12 ve TS 1900-1 standartlarinda Atterberg testine baslamadan once numunenin "doğal" durumda kullanilmasini öneriyor — yani sahaden gelen numune tam kurutulmadan, doğal nem üzerinde elek (425 µm) ve test. Eger numune cok sulu ise hava kurutmasi (room-temperature drying) ile kismi kurutma yapilabilir, sonra su eklenip homojenize edilir.

Ama bizim ekibimden Berkay (yeni mezun) son 3 ay icinde 4 numuneye yanlislikla etuvle (oven 105°C) tam kurutma yapmis, sonra yeniden sulayip Atterberg yapmis. Sonuclar ilginc: bu 4 numunenin LL degerleri tipik benzer bölge numunelerinden 8-12 birim DUSUK cikmis. PI da paralel dusuk.

Sorum: etüvde tam kurutma neden LL'i bu kadar düşürüyor? Mekanizma nedir? Berkay'in 4 numunesi atılmali mı, yoksa "etuvle kurutulmus LL" diye not düşülerek raporlanabilir mi? Bu konuda Anadolu'daki kucuk laplarda aynı hatadan ne kadar yapılır acaba?

Murat abi, çok önemli bir konu acmıssın. Etuvle (105°C) tam kurutma sonra yeniden sulama LL'i geri donüsüsuz olarak düşürür — bu bilinen bir fenomen, ASTM D4318 ve TS EN ISO 17892-12 standartlarinda etuvle kurutma kesinlikle yasak.

Mekanizma: kil minerallerinde adsorbe su (interlayer water, özellikle smektit ve halloysit) 105°C'de kayboldugu gibi, kil tabaka yapisi geri donüsüsuz değişikliğe ugrar. Smektit interlayer kollaps eder, halloysit tubuler yapı kaybolur (4H2O → 2H2O), illit'te bile kismi yapısal değişiklik olur. Yeniden sulansa bile orijinal kil-su sistemi geri gelmez, su tutma kapasitesi azalır, LL düşer.

Berkay'in 4 numunesi NE YAZIK Kİ atılmali — ölçüm geçersiz, raporlanmaz. Yeniden sondaj veya yeniden numune hazirlama gerekli. Lab disiplini için bu kritik.

ayse_can_ist yazdi:

Berkay'in 4 numunesi NE YAZIK Kİ atılmali — ölçüm geçersiz, raporlanmaz

Ayse abla, hızlı ve kesin cevap için tesekkurler. Berkay üzülecek ama doğru karar. 4 numunenin yeniden sondaj veya saklanan kalan numune (yedeklerden) Atterberg tekrarı yapılır. Lab procedurünü de revize edecegiz, "sahaden gelen numune asla 105°C kurutmaya gitmez, doğal nem üzerinde test başlar" diye yazılı bir kural.

Mekanizma açıklaman çok netletici — interlayer su geri dönüşümsüz kayboluyor demek. Smektit ve halloysit ozellikle hassas, illit nispeten dayanikli. Bu bilgiyi Berkay'a aktaracagim, ders alır.

Murat, Ayse'nin acikladigi standart prosedur kuralidir. Ek bir akademik referans: ASTM D2487 sınıflandırma standardında "oven-dried LL" özel bir test olarak ayrı tanımlı — etuvle kurutulmus numune LL'i taze numune LL'i ile karşılaştırılır. Eger oven-dried LL < 0.75 × natural LL ise zemin "organik" sınıflandırılır (OL veya OH).

Yani etuvle kurutma prosedurü organik tanı icin AYRI BIR TEST olarak kullanilir, ama normal LL ölçümü için DEĞİL. Berkay yanlislikla "organik test prosedurü" uygulamış aslında, ama referans karşılaştırma yapmamis. Numuneler organik mi diye kontrol etmek istesek, taze LL ölçümü olmadan oven-dried LL tek başına anlamsız.

Mehmet abi, etuvle kurutma "organik tanı testi" olarak ASTM D2487'de kullanılması ilginc bir nokta. Berkay'ın 4 numunesi taze LL bilinmiyorsa o testi geçerli kılamayız ama eger Berkay sahadan başka kalan numune varsa, taze LL yapıp karşılaştırma yapabilir, organik içerik teyidi olur. Yan veri olarak kullanılabilir.

Bu durumda 4 numune "Atterberg sınıflandırması icin atılmali, ama ek taze LL yapılırsa organik tanı için kullanılabilir" diye iki kullanım var. Yine de bu opsiyonel, ana sınıflandırma yeniden test ile.

Murat abi, bu konuda akademik literatür çok zengin. Mitchell & Soga (2005) "Fundamentals of Soil Behavior" 3. bölümde kil-su etkilesmesini detaylı anlatır. Smektit interlayer su 105°C'de kollaps olur, "bound water" → "free water" değişimi geri dönüşümsüz. Holtz & Kovacs (1981) 4. bölümde de bu fenomen tartışılır.

Ölçülen LL düşüsü mineraloji bagımlı: smektit'te 15-30 birim düşüş, illit'te 5-10 birim, kaolinit'te 2-5 birim. Berkay'ın 4 numunesinde 8-12 birim düşüş, illit baskın zemin gibi görünüyor (Anadolu yaygın). Bu rakam mineraloji ipucu da verir aslında, ama tabii ana sınıflandırma için geçersiz.

Murat abi, Anadolu kucuk laplarinda bu hata gerçekten yaygın. Ben Izmir'den ziyaret ettigim 2 küçük lab (Manisa, Aydın) Atterberg numunelerini "su muhtevasi düsürmek için" rutin olarak etüvde 60°C'de kurutuyorlardı, "105°C değil yani sorun yok" diye savunuyorlardi. 60°C de yanlış, sadece 105°C'den daha az hızlı. Hava kurutması (room temperature, max 30°C, 24-48 saat) tek doğru yöntem.

Lab eğitiminde bu yanlış uygulamalar yaygın, küçük labların disiplini zayıf. Murat abinin lab'in revizyonu örnek olabilir, başka labları da uyandırır.

Murat abi, KTU lisans dersinde bu konuyu işliyoruz ama çoğu öğrenci is hayatında etuv kurutma yasagini hatırlamıyor, lab'da ezbere yapıyor. Lisans seviyesinde "yasak" diye söylüyoruz ama "neden yasak" mekanizmayı detaylı anlatmıyoruz, ezbere kalıyor. Ezgi ablamin Mitchell-Soga referansli mekanizma açıklaması dersine eklenmeli.

Yarınki dersimde "etuv kurutma yasagi mekanizmasi: interlayer su, smektit kollaps, halloysit dehidrasyon" diye bölüm açacagim. Berkay'ın hatasi pratik örnek, isim vermeden anlatabilirim.

Berkay numuneyi etuvde kuruttu. Etuv numuneye kötü davrandı, numune intikamını LL'i düşürerek aldı. Ders: numuneyi nazik kurut, intikam almasin.

sarkayasinegi yazdi:

numuneyi nazik kurut, intikam almasin

Sarkayasinegi, esprili özet aslinda fizik açiklamayi güzel paketliyor — kil minerali "nazik" davranis ister, yüksek sıcaklık geri dönüşümsüz hasar verir. "İntikam" diye düsünmek yanlış değil, sistemin tepkisi.

Murat abi, Berkay'in hatasi bizim Manisa labinda da olabilirdi — biz de "etuv kurutma yasagi" konusunda bilinçli degildik. Bu tartışmadan sonra lab procedurümü revize edecegim, asla 105°C ya da 60°C kurutma. Hava kurutması 24-48 saat, max 30°C. Yazılı kural olarak panoya asacagim.

Bizim 2024 sonu projedeki 6 numuneyi tekrar kontrol edicem, etuv kurutma var mı veri loglarında. Eger varsa ozellikle yuksek plastik numunelerde tekrar yapmak gerekecek belki, sondaj numunesi yedek hala duruyor labda.

manisa_jr, lab procedurünü yazılı hale getirmen çok değerli, kucuk lablar icin ornek. Yazılı procedur olmazsa yeni gelen muhendis ezbere yapar, hata cogalır. ASTM D4318 prosedurünü Türkçe olarak özetleyip lab duvarına asmak iyi bir pratik. Berkay gibi yeni mezunlar bunu okusa hata azalır.

Bir TMMOB onerisi: lab procedur şablonu standardize edilse, kucuk laplar icin kullanılabilir altyapı olur. Mevcut TS standartları "ne yapilacak" diyor ama "nasıl yapılmayacak" tarafında detay az.

Yapı denetim acisindan: prosedur ihlali sonucu Atterberg'lar denetim sırasında tespit edilemez genelde, çünkü denetim sadece sayısal sonucu kontrol eder, prosedur kayıtlarına bakmaz. Bu Berkay vakası gibi rapor sayisal duşuk LL ile gelse, denetim onaylar — yanlış sınıflandırma sonucu temel tasarımı etkiler. Lab disiplini bu yüzden çok kritik, denetim koruma sağlamıyor bu noktada.

TURKAK akredite labları ISO 17025'e gore prosedur kayıtları zorunlu, denetim sıkı. Akredite olmayan labda Berkay tipi hata gizli kalabilir.

Suat olarak Ankara tarafından ek: bizim labda 2018'de benzer bir vaka olmustu, yeni bir teknisyen bilmeden 60°C'de "hızlandırılmis kurutma" yapmıs 5 numuneye. Smektit baskın 2 numunenin LL'i 25-30 birim duşmus, illit baskın 3 numunenin LL'i 8-12 birim. Mineraloji-bagimli sapma deseni Ezgi'nin acikladigi gibi gözlemledik.

O olaydan sonra labda "kurutma yasagi" panosu astık, yeni gelen herkes ilk gun bunu okuyor. 6 yil oldu, bir daha aynı hata olmadı. Murat abinin labında da panoya yazılı kural koymak benzer etkili olur.

Plan ozeti, herkese tesekkur:

1. Berkay'ın 4 numunesi atilacak — Atterberg sınıflandırması icin geçersiz (Ayse, Mehmet abi)

2. Yedek sondaj numuneleri varsa Atterberg tekrar — yoksa yeniden sondaj

3. Lab procedurü revize: sahaden gelen numune asla 105°C ya da 60°C kurutmaya gitmez, hava kurutması max 30°C, 24-48 saat (Deniz ablam)

4. Mekanizma: smektit interlayer kollaps, halloysit dehidrasyon, illit yapısal kismi değişiklik (Ezgi ablam, Mitchell-Soga referansi)

5. ASTM D2487 oven-dried LL "organik tanı testi" olarak AYRI test; Berkay vakası buna girmez (Mehmet abi, Begum ablam)

6. Lab procedur yazılı hale getirilecek, panoya asılacak (Ayse ablam)

7. Lisans dersinde mekanizma anlatımı eklenmeli (Harun)

Berkay üzülecek ama yeni mezundur, ders alır. Tesekkurler.