Arkadaslar, lisansustu derste ASTM D7012'yi anlatirken ogrencilerden cok temel bir soru geldi, dusununce ben de tam emin olamadim. Sektor pratiginiz nasil?

ASTM D7012-23'te 4 yontem var: Method A (triaxial, pore pressure olculur), B (triaxial, pore pressure yok), C (UCS + elastik moduller — Young, Poisson), D (UCS tek basina, sadece dayanim). Cogu Turk lab raporunda "ASTM D7012 Method C" yaziyor cunku elastik modul de istenmis oluyor genelde.

Ama gecen ay ODTU'den bir tunel projesinin raporunu inceledim, "Method A" yaziyor ama veri tablolari sadece UCS sonuclari. Pore pressure olcumu yok, hucre basinci yok. Yani aslinda Method D yapilmis, "Method A" yazim hatasi mi yoksa kasti mi anlayamadim. Bu karistirma sektor genelinde yaygin mi?

Bir de teknik soru: Method C ile D arasinda dayanim sayisi (sigma_c) ayni olmasi gerekir teorik olarak — sadece elastik modul olcumu eklenir C'de. Ama deneyim olarak iki yontemde dayanim degerleri sapma gosteriyor mu?

Ezgi, soru cok yerinde. 17 yil sektor pratigimden cevap:

Method A vs D karistirmasi sektorde COK yaygin. Standart 2010'da yenilenirken (D7012-10) Method numaralandirmasi degismis, eski D2664 (triaxial) ve D2938 (UCS) ayri standartlardi, hepsi D7012'de toplandi. Eski raporlar hala "D2938" diyor, yeni raporlarda "D7012" yazilirken bazi ofisler Method harfini rastgele giriyor. Tam bir "kopyala-yapistir" kazasi.

Cozum basit: rapor okurken Method harfine guvenme, deney duzenegine ve sonuc tablolarina bak. Hucre basinci yoksa UCS, varsa triaxial. Bu basit kontrol seni yanilgidan kurtarir.

Method C ve D arasinda dayanim farki teorik olarak yok ama pratikte ufak fark olabilir: C'de strain gauge yapistirilmasi numune yuzeyinde lokal stres yogunlasmasi yaratabilir, %2-3 mertebesinde dayanim azalmasi gozlenmistir. ASTM C komitesinde bu konu tartisilmis, kabul edilmis varyansa giriyor.

Mehmet abi tam aciklamis. Bir ekleme: D7012 Method A'da pore pressure olcumu icin numune base'inde porous stone + pressure transducer setup gerekli, kaya numunesinde bu zor is. Cogu Turk lab'da bu duzenek yok aslinda, yani Method A iddiasi cogu zaman teknik olarak imkansiz. Method B (drained, pore pressure yok) cok daha yaygin sahada.

Tunel projesinde gercekten triaxial istiyorlarsa Method B yeterli, Method A overkill. Method A genelde rezervuar baraj projeleri ya da derin yer alti depolama (CO2 sequestration) icin gerekli — pore basinci kritik parametre.

KTU'de kaya mekanigi labi olarak D7012 her dort yontemi de yapiyoruz. Method A icin ozel donanim: GDS marka triaxial sistemi, back-pressure saturation modulu, pore pressure transducer. Yatirim ~2.5M TL idi 2023'te, simdi muhtemelen daha fazla. Bu yuzden Turkiye'de Method A yapan lab parmak sayisinca.

Ezgi hocam, gorduğunuz raporda Method A yazip UCS verisi varsa muhtemelen kasit degil bilgi eksikligi. Lab personeli yontem harfini standart sablondan kopyalamis, deneyle eslestirme atlamis. Bizde stajiyer kontrolu icin ic checklist var: rapor cikmadan once Method harfi + deney duzenegi + sonuc tablolari uc taraflı tutarlilik kontrolu yapilir.

ktu_zeminci_harun yazdi:

rapor cikmadan once Method harfi + deney duzenegi + sonuc tablolari uc tarafli tutarlilik kontrolu

Harun, KTU'nun checklist sistemi guzel. Ben de derslerde bunu vurgulayacagim: standart kodlamasi sablon hatasiyla bozuluyor cogu zaman, raporu okuyan tasarimci bu hataya guvenince yanlis tasarim parametresi cikariyor. Method A vs D farki sigma_c degil, tasarim modelinde kullanilan dayanim turu (drained vs undrained) farki yaratir.

Akademik bir nokta: Method C'de elastik modul olcumu icin ASTM D7012 iki yontem oneriyor — tangent modulus (sigma_c'nin %50'sinde) ve secant modulus (orijinden sigma_c'ye lineer egim). Tunel projelerinde tangent kullanilir genelde, baraj projelerinde secant. Rapor okurken "E modulus" yazsa hangisi oldugunu sormali. Bu da bir karistirma kaynagi.

TUBITAK projemde 38 kaya numunesinde ikisini birden hesapladim, tangent ortalama secant'tan %15-20 yuksek cikti. Tasarimcı bu farki bilmezse modelinde 0.15 carpani ile kayar.

Yapi denetim tarafindan: D7012 raporlarinda Method karistirmasini sik gorduk son 2 yilda. Gecen ay yeni bir ic kural koyduk — D7012 raporu geldiginde Method harfi + deney duzenegi + hucre basinci tablosu uclusunu kontrol ediyoruz, tutarsizlik varsa rapora "duzeltme talebi" ile iade ediyoruz.

Sadece son 6 ayda 14 raporu iade ettik bu sebeple. Bazi firmalar sasırdı ama duzelttikten sonra tesekkur edenler de oldu — kendi ic kontrol surecinde bosluk oldugunu fark ettiler.

Cagri, sizin yapi denetimde 14 rapor iade etmissiniz, biz Ankara'da boyle bir ic kontrol yok. Sehir farki net gorunuyor. Genel olarak Ankara denetiminde D7012 detayina bakilmiyor, "rapor var mi" kontrolune kadar gidiyor cogu zaman.

Ezgi hocam, ODTU'den gelen raporda Method A yazilip UCS verisi olmasi sahsen beni sasirtmadi — Ankara akademik labovatuvarlarinda bile bu tur sablon hatalari yaygin. Konunun kokunu lab personel egitimi olarak gormek lazim.

Method A B C D arasinda farki anlamak icin bilim degil alfabe yetiyormus, neden bu kadar laf yapildi anlamadim. A bir, D dort. Daha cok yontem daha cok para. Standart yazicilar boyle dusunmus.

Emre'nin minimalist yorumu eglenceli ama teknik olarak hatali. Method A-D karmasi bilim degil tarihsel — eski D2664/D2938 ayriligi konsolide edildiginde Method harfleri bu sekilde sabitlendi. Tarihsel gerekce ile yapilmis bir kodlama, anlamlandirmak icin standardin Annex'ine bakmak gerekiyor.

Bu arada D7012'nin iksa hesabi tarafindan da bir not ekleyim: kayali ortam icin iksa duvari ankraj testlerinde D7012 Method B (drained triaxial) ile elde edilen Mohr-Coulomb parametreleri standart kullanim. Method A pore pressure verisi ankraj tasariminda kullanilmaz cogu zaman.

Eski usulden bir not: 1990'larda biz UCS'yi D2938 referansiyla yapardik, triaxial'i D2664. Iki ayri standart, iki ayri sablon. Karistirma yoktu cunku farkli kod numarasi vardi. 2010'da konsolidasyon yapilinca Method harfleri esit kondu, isim aynilastirildi. Yeni nesil bu birlesimi yasamadi, eski karmasayi bilmiyor. Bence bu konu lisansustu derslerde ozel anlatilmali, bizim kusagin gectigi gecisin tarihi onemli.

Ismet abi, hakli. ITU'de doktorada kaya mekanigi dersinde D7012'nin tarihsel evrimi bir slayt halinde anlatilmisti, cok yardimci oldu. Lisansustu programlarda standart tarih dersi ayri olmali aslinda — neden "Method A pore pressure tarafini tutuyor" sorusu tarihsel cevap istiyor, teknik degil.

Begum'un tangent-secant modul farki konusu cok kritik. Iksa hesabinda elastik modul ankraj uzunlugu hesabinda dogrudan girdi — tangent vs secant secimi 2-3 metre fark yaratabilir ankraj boyunda. Tasarimcı raporu okurken modul tipini sormak yerine direkt formul kullaniyorsa hatali tasarim cikar.

Bizim ofiste 2024'te buyuk bir tunel projesinde aynen boyle bir hata yasadik — kaya raporunda E modulus yazilmis, biz tangent zannettik, secant cikti. Hesap %18 farkli, ankraj boyu yetersiz tasarlanmis. Saha kontrolunde yakaladik neyse ki.

Begum'un Konya tezi, Ezgi'nin ITU dersi, Harun'un KTU labi — bu standartlar konusu Anadolu ucgeninde dolaniyor. Istanbul ne olur peki, bizim ITU disinda kim D7012 ile ugrasiyor merak ettim.

Ozetliyorum kendim icin:

1) Method A vs D karistirmasi sektorde yaygin, sablon hatasi (Mehmet abi). 2) Method A icin ozel donanim gerekli (pore pressure transducer), Turkiye'de az lab var (Selim, Harun). 3) Rapor okurken Method harfi + deney duzenegi + sonuc tablolari uclusu kontrol edilmeli (Harun, Cagri). 4) Method C'de elastik modul tipi (tangent vs secant) ayrica belirtilmeli (Begum, Taner ankraj ornek). 5) Tarihsel evrim bilgisi yeni nesle aktarilmali (Ismet abi).

Derste bu maddeleri konsolide edip ogrencilere veri olarak vereceğim. Tesekkur ederim herkese.