Yillarca karotcu olarak calistim, son birkac yildir lab tarafina da girdim, numune hazirlik makinasi var atolyemizde. End-cap polishing (uc yuzey parlatma) icin SOP yazmaya calisiyorum, sizin uyguladiginiz prosedurleri merak ediyorum.

Bizim cihaz: dik kesim + lapping diski. Operator karotu kestikten sonra dial komparatorle uc yuzey duzlugune bakar, yetersiz olanlari lapping'e gonderir. Standart 0.025 mm/sample (ISRM SM 1979). Bizim genel lapping suresi 5-8 dakika, SiC 600 grit. Ama bazen 0.04 mm civari kaliyor, tekrar lapping yapinca degisiyor. Sizin tane boyutu, sure, basinc nasil ayarli?

Bir de paralellik kontrolu icin V-block + dial gauge mi kullaniyorsunuz, yoksa optik komparator mu? V-block bizim eski yontem ama hassasiyet sinirda kaliyor.

Murat usta, biz lab'da iki asamali lapping uyguluyoruz: ilk asama SiC 400 grit (3-4 dakika, agirlik 2 kg sabit), ikinci asama SiC 800 grit (2-3 dakika, agirlik 1 kg). Boyle yapinca duzluk 0.015-0.020 mm araliginda guvenle saglaniyor.

Tek asama 600 grit yetersiz kalir genelde, ya cok cizik birakir (UCS sirasinda stres konsantrasyonu) ya da tekrar tekrar lapping ile sure uzar. Iki asama klasik metalografik prosedur, ASTM D4543 ekinde de bu sirayla anlatiliyor.

Paralellik icin biz dial gauge + V-block kullaniyoruz, optik komparatorumuz yok. Iki uc arasi 4 noktadan olcup max-min farki paralellik. ISRM 0.05 mm/100 mm sinirini saglamak icin yeterli.

ank_ezgi yazdi:

ilk asama SiC 400 grit (3-4 dakika, agirlik 2 kg sabit), ikinci asama SiC 800 grit (2-3 dakika, agirlik 1 kg)

Iki asamayi denemedim, mantikli geliyor, kaba-ince ayrimi metalografi mantigi. SiC 400 ve 800 alip pazartesi prosedur degisikligi yapayim. Agirlik sabitlenmesini bizim cihaz operatore birakiyor, eklemem gerek.

End-cap kalite kontrol konusunu cogu lab onemsemiyor, halbuki UCS dispersiyonunun (CV) %20'lere ciktigi kasaba lab'larinda hata kaynagi neredeyse her zaman uc yuzey paralelligindendir. Hawkes & Mellor (1970) klasik makalede gostermisti: uc yuzeyler 0.1° egik olunca UCS %15 sapar.

Murat usta, SOP yazarken bu sayisal etkiyi de SOP'a yazin: "uc yuzey paralelligi 0.05 mm/100 mm disinda olan numune deneye konmaz, lapping ile duzeltilir veya numune iptal edilir". Operator boyle net bir kural gormezse "yeter, sınırda zaten" diye gecistirebilir.

Bir de cihaza koymadan once numune yan yuzey duzlugunu de kontrol etmek lazim. ISRM yan yuzey icin 0.3 mm sapma sinirini koyar (numune boyu boyunca). Yan yuzey egriyse cihaza yerlestirme sırasında numune mil ekseninden saparak yuklenir, bu da yine UCS'yi azaltir. Murat usta SOP'a yan yuzey kontrolu de eksin.

Pratikte: numune kesildikten sonra cihaz tablasina koyup, cihazin yukleme miline gore eksen sapmasini bir gonyeyle kontrol etmek 30 saniye surer ama %5-10 hata payini onler.

Lapping disk kalibrasyonu da onemli bir nokta — disk kullanildikca asindigi icin merkez ile kenar arasi yuzey duzlugu farklilasir. Ayda bir kez lapping diski kendi standart blok ile kalibre edilmesi gerek. Biz Antalya'da ceyrek yilda bir kalibre ediyoruz ama yogun lab'larda ayda bir gerek.

Lab tarafindan ek vereyim: TS EN 1926:2013 dogal tas tarafinda paralellik 0.1 mm/100 mm gevsek. Ama mermer/traverten icin bile uc yuzey duzlugu UCS dispersiyonunda bariz fark yaratiyor — biz mermer numune lapping'inde de SiC 600 + 1200 iki asamasini uyguluyoruz, dispersiyon %3-4 civari, cogu mermer lab'inda %8-10 oluyor ayni numune tipinde.

Murat usta, dogal tas standardiyla kaya standardi arasi tolerans farki var ama yontem ayni — iki asamalı lapping + dial gauge kontrolu. Sizin SOP'unuz hem ISRM hem TS EN 1926 tarafini birlikte kapsayacaksa bu cok degerli.

Mermer atolyesi tarafindan: biz uc yuzey parlatmaya "rektifiye" diyoruz, mermer plakalarda her zaman iki asama. Birinci asama silikon karbur 400, ikinci asama 800 veya 1200. Ezgi hanim ile Pelin hanim ayni seyleri soyluyor, kaya tarafi da mermer tarafi da aslinda yontem ayni — sadece sinir toleranslari farkli. Murat usta, biz Iscehisar'da bu isi yapan bir ustaya yonlendireyim sizi, eger isterseniz onun atolye gezisi yararli olur.

tasci_murat_afy yazdi:

biz Iscehisar'da bu isi yapan bir ustaya yonlendireyim sizi

Murat kardes, sag ol, ozel mesaj atayim. Iscehisar'a gitmek bir gun mesele degil, atolye gezisi her zaman ogretici.

SOP'a kayit tutma kismini da koyun: her numune icin "lapping suresi, agirlik, son olculen duzluk degeri" kayitli olmali. Boyle yapilirsa ileride dispersiyon problemi cikinca hangi numunede hata yapildi kolayca bulunur. Bizim Ankara lab'da kayit defteri var, son 3 yildir numune-bazli.

Akademik tarafindan ek: ASTM D4543-19 (Standard Practices for Preparing Rock Core as Cylindrical Test Specimens) en guncel kaya numune hazirlik standardi, 2008'den itibaren periyodik update aliyor. ISRM SM 1979'a kiyasla biraz daha ayrintili: lapping diski yuzey kalitesi, su soguma sistemi, cihazin titresimi gibi parametreler de yer aliyor. Murat usta SOP'a referans olarak ISRM 1979 + ASTM D4543-19 birlikte koymaniz iyi olur.

SOP yazma surecinizin bana cok faydasi olacak Murat usta. KTU lab'inda da end-cap kalite kontrol disipline edilmemis, ogrenci tezleri sirasinda hep ayni problem cikar. Bittiginde paylasirsaniz birkac kucuk uyarlamayla biz de kullaniriz, akademiye girer ogrenciler ogrenir.

Murat ustamiz lapping yapsin diye is bekleyen karot sandiklari kuyruga girmis, ben de manikur kuyrugundayim, ayni saatte hizmetin sirasi var hayatta.

Murat usta, mermer ihracati tarafindan da iyi bir SOP'a ihtiyac var bizim sektorde. Iscehisar'daki bir cok kucuk lab Pelin Hanim'in sectigi standartlar disinda calisip "yaklasik duz" diyor. Tamamlandiginda mermer-yonelimli bir versiyonunu da gorsek bizim icin ayri faydali olur.

Tesekkurler herkese. SOP taslagim sunlari iceriyor olacak: 1) Iki asama lapping (SiC 400 + 800), her asamada sabit agirlik ve sure, 2) Yan yuzey kontrolu cihaza koymadan, gonye ile, 3) Uc yuzey duzluk olcumu dial gauge ile 4 noktadan, 0.025 mm sinirla, 4) Paralellik V-block + dial gauge, 0.05 mm/100 mm sinirla, 5) Lapping diski periyodik kalibrasyonu (aylik), 6) Numune-bazli kayit defteri, 7) Referans: ISRM SM 1979 + ASTM D4543-19 + TS EN 1926 dogal tas notlari.

Tamamlayinca foruma da koyacagim, gerekirse herkesin uyarlamasi mumkun olur. Ramazan abi, mermer-yonelimli notlari Pelin Hanim ile birlikte ek bolum olarak hazirlariz.