Bir derdim var, soylenmesi uzun ama ozetleyeyim.

30 yilimi karot isine verdim, son 10 projede gordugum sey su: gelen muhendisler UCS dusuk cikinca hemen kayaya atiyorlar "bu litoloji zaten zayif" diye. Ama cogu zaman problem karotta — yanlis matkap ucu, yanlis su basinci, yanlis ilerleme hizi, ya da sandiga yanlis yerlestirme.

Bu hafta Kartepe'de bir ocak karotu aldik, kirectasi, muhendis arkadas UCS 42 MPa cikinca "R3 zayif kirectasi" yazdi rapora. Ben gittim sondaj yerine baktim, matkapci 12 m derinlikten sonra ilerleme hizini 3 m/saatten 1 m/saate dusurmus, su basinci da dusuk vermis. Karota bakinca bariz kirik cizgiler var, sondaj kaynakli. Asil kaya 80-100 MPa olsa sasirmam.

Sorum: karot bozulmasi (sampling disturbance) kaya icin nasil standart degerlendiriliyor? Zeminde degerlendiriyoruz (tube/Shelby, area ratio vs), kayada bu kadar sistematik bir sey yok mu? Bir checklist var mi kullandiginiz?

Murat cok onemli bir noktaya parmak bastin. Kaya karotunda sampling disturbance resmi olarak "Rock Quality Designation" (RQD, Deere 1964) ve "core recovery" yuzdesinde yakalanir, ama bu ikisi de kaba olcutler. 10 cm'den uzun parcalarin toplami RQD, toplam geri kazanilan uzunluk core recovery. Ikisinin dusuk olmasi karotun zayif oldugunu ya da sondajin kotu oldugunu gosterir — ayirt edilmez.

ISRM SM dokumanlarinda "drilling-induced fractures" (DIF) vs "natural fractures" ayirimi yapilir. DIF tipik belirtileri: disc-shaped break'ler (petal fracture, core discing), temiz duz yuzey, yonelim carpisi core axisine paralel/dik. Natural fracture: staining, mineralizasyon, purdusli yuzey. Karot bakilirken bu ayrim yapilmali — ama cogu rapor yapmiyor.

MAYilmaz_Inz yazdi:

DIF tipik belirtileri: disc-shaped break

Mehmet Ali abi tam noktayi koydun. Benim Kartepe karotta gordugum disc shape kirilma, petal fracture dedigin. Matkap ucu dondukce kayayi parcalayarak ilerlemis, ilerleme hizi dusukken petal cok net gorunur. Muhendise soyledim, raporu duzeltti, "sondaj kaynakli kirilmalar disc-shape, natural olmayan" notu ekledi, UCS veri setinden bu kirilmalari ayirdi. Yeni ortalama 73 MPa, farkli sinif.

Checklist olarak ben su listeyi kullaniyorum saha incelemesinde:

1) Sondaj parametreleri logda var mi: ilerleme hizi, rotasyon hizi, sondaj basinci, su debisi, su basinci. Cogu turkiye sondajinda ne yazik ki sadece "X metre derinlik" kaydi var, digerleri bos.

2) Karot cape/profile kayit: sondaj ucu tipi (T2-76, HQ-3, NQ-3), karot barrel boyu, tel-hat bilye orani. Bunlari bilmeden karot degerlendirmek savunulamaz.

3) Karot sandigi yerlesim: parca sirasi bozulmus mu, iki parca arasi bosluk nedeni (natural join mi, kesilmis mi) tespit edilmis mi.

4) Fotograf: karot sandigi fotografi (islak ve kuru olarak), her segment ayri fotograf istenir. Rapor bu foto olmadan gelmemeli.

Bu checklist Ulusay & Hudson 2007 ISRM Suggested Methods kitabinin karot bolumunden turettim, size oneririm.

Egemen'in checklistine +1. Ben antalya kirectaslari icin ilave sey soyleyeyim: karstik yapida sondaj su basinci cok onemli, dusuk olursa karstiK boslugu dolduramaz, karot sandiga parcali gelir, degerlendirme imkansizlasir. Sondaj su basinci 3-5 bar arasi ideal, bolgesel karstta 7 bar bile lazim olabilir.

Kartepe kirectaslari Antalya karstindan farkli ama prensip ayni: su basinci dusuk = sondajdan kaynakli hasar = UCS dusuk algilanir.

Akademik bir deger daha ekleyeyim: Eberhardt vd. (1998) UCS ncesinde ultrasonik P-dalga hizini olcersiniz. Karotun Vp/Vs oranina bakarak mikrokirik yogunlugunu degerlendirebilirsiniz. Hasar almis numunede Vp dusuk, Vs nispeten sabit, Vp/Vs orani duser. Taze kayada tipik Vp = 4000-6000 m/s, hasar almista 2500-3500 m/s. Labda sonik olcum hizli, 5 dakika, numune tahrip olmuyor.

Rapora eklenmesi gereken standart bir sutun bence, tum numuneler icin. ASTM D2845 bu olcumu tarifliyor.

ktu_zeminci_harun yazdi:

UCS ncesinde ultrasonik P-dalga hizini olcersiniz

Harun hocam, biz saha firmalarindaki cok lab sonik olcum yapmiyor ne yazik ki. Cihazi var ama rutin olarak yapilmiyor, "ayri ucret" deniyor. Musteri siparis etmezse yapilmiyor. Siz raporun standart ekranisiysiniz, sonik + UCS tek paket olarak oneriyor musunuz?

Evet, paket olarak onerilir. Cihaz amortismaninin uzerine ek 50-100 TL kadar numune basi maliyet cikar, 20 numunede 1000-2000 TL. Ciddi bir proje butcesi icin ihmal edilir mertebe. Bizim musterilere bunu anlatarak satiyoruz.

Kaya bozulunca muhendis suclanir, muhendis suclanir, karotcu guler. Huzurlu sektor.

Rapor yazilimi acisindan bir hatirlatma: sondaj kaynakli hasar tespit edildiginde "sondaj kaynakli hasar gosteren numune: X, UCS veri setinden cikartilmistir, sebep disc-shape fracture / petal fracture" diye her numuneyi numara ile not et. Basitce "bazi numuneler cikartildi" yazmak tasarimci acisindan karanlik kutu, rapor sonradan tartismali olur.

Hukuk acisindan da onemli, karot hasari tespitini belgelememissen, musteri "eksik UCS yazdin" diye donabilir.

Murat abi merhaba, bursa bazalt ocaklarimizdan da ayni dert. Sondajci bazalti sert diye ilerleme hizini cok artiriyor bazen, matkap uc asiniyor, karot titreyip kiriliyor. Ocakta goziyle goruyorum ama rapora yansimiyor. Foruma yazdigin icin tesekkurler, bir sonraki sondajimda sondaj parametrelerini kaydettirecegim.

Bir araştırma notu: Vp olcumu disinda, eger imkan varsa X-ray CT (micro-CT) de numune icinde mikrokirikleri gorsel olarak gosterir. Biz arge labinda denedik birkac numunede, taze ve hasarli karsilastirma yapilabiliyor. Pahali bir yontem olsa da bilirkisi raporlarinda guclu bir delil olur, ileride ihtilafli projelerde dusunulebilir.

Toparlayayim: 1) checklist Egemen'in dedigi gibi 4 madde, 2) karot fotografi + sandigi fotografi zorunlu, 3) disc/petal fracture ayrimi yap, 4) sonik olcum UCS oncesi standart, 5) rapor numara bazli hasar notu (Selim'in dedigi gibi). Bu 5 madde standartlasirsa Turkiye rapor kalitesi ciddi artar. Tesekkur herkese.

Yeni projede sondajciyla konusmak da benim isim, musteriye teslim ederken "bu karot sandigi standartlara uygun tutulmustur" imzali belge aliyorum artik. Yorulduk bu kadar yil, biraz sistemli gitsin.