Bir konuyu acmak istiyorum, son 6 ayda iki ayri lab'da gozlemledigim sorun. Konu: PLT konik uc (platen) sertligi ve omru.

Soyle bir durum yasadik: yeni bir PLT cihazi aldik 2022'de, ilk yili sorunsuz. Ikinci yilda zayif kayalarda Is(50) sonuclari hep dusuk gelmeye basladi, ayni numunelerde gecmis verilere gore. Cihaz kalibrasyonu yapildi, load cell saglam. Ama platenler kontrol edildi: konik ucun yaricapi zaman icinde 5 mm'den ~7 mm'ye buyumus. ISRM standart 5 mm yaricap + 60 derece koniklik. Yari capi buyuyunce yukleme alani buyuyor, ayni P icin lokal pressure dustugu icin numune daha kolay kiriliyor — Is yapay olarak dusuyor.

Sorum: konik uc sertlik kontrolu hangi sıklikla yapilmali? Sektorde aşinmiş plateni nasil tanırsiniz? Standart bir kalibrasyon prosesi var mi?

Yilmaz abi, bu sektorde az tartisilan onemli konu. ASTM D5731 paragraph 6.2.3'te platen geometrisi gereksinimini tanimlar — 5 mm spherical radius, hardened steel. Ama "ne sıklıkla kontrol et" demez, kullaniciya birakir. Bizim labda yillik kontrol yapariz: micrometer ile platen yaricapini olcer, %10'dan fazla degişme varsa platen degistirilir.

Aşinma orani kullanim sıkligına ve test edilen kaya sertligine bagli. Sik sik granit testi yapan cihazda platen 1-2 yilda aşinabilir; agirlikli kil/zayif kaya testi yapan cihazda 5-7 yil dayanir. Sizin ikinci yilda aşinmis olmasi yogun granit/sert kaya kullanimi olmustur muhtemelen.

Yilmaz abi, eskiden bizim lab cihazlari konik ucu mekanik tornadan kendimiz cikarir tornalarla yapardik. Sertligi malzemenin kendisi belirlerdi, "tungsten karbur veya sert celik" derdik. Sertlik test cihazimiz yoktu, gozumuzle kontrol ediyorduk. Modern cihazlarda Vickers veya Rockwell sertlik kontrolu standart sayiliyor mu?

KarotCu_Murat yazdi:

Vickers veya Rockwell sertlik kontrolu standart sayiliyor mu?

Murat abi, ASTM D5731 platen icin "hardened steel, Rockwell C 58 minimum" sartini koyar. Yeni alinan plateni kontrol etmek icin Rockwell sertlik testi standart, akredite metalurji lab'lerde 200-400 TL arasi maliyet.

Ama daha onemli: aşinmadan kontrol edilen sey sertlik degil, GEOMETRI. Platen yaricapi micrometer veya optik komparator ile olculur. Tungsten karbur platenler tercih edilebilir — Rockwell C 70+ sertlikte, omru daha uzun, ama maliyet 3 kat. Sert karbur platenli cihazlar 10+ yil aşinmadan kalir.

Yilmaz, Ankara lab'imizda biz iki yil onceden bu konuyu cevirmistik — 4 yillik plateni degistirdik tungsten karbur olanla, fiyat farki ~80 bin TL idi cihaz parcasi olarak. O gunden sonra geometri stabil, Is sonuclarinda zaman serisi sapmasi gorulmedi.

Eski celik platenleri muzeye koymadik, "yedek" diye sakliyoruz. Ama tungsten karbur once yatirim sonra rahatlik. Yeni lab kuran kisilere onerilirim.

Bir teknik nokta: aşinmiş platen sadece "buyumus yaricap" degil, ASIMETRI de olusturabilir. Iki platen ayri ayri aşinabilir, biri cabuk biri yavas. Ayni numuneye iki tarafli farkli yukleme = test sonucu carpik. Geometri kontrolunde her iki plateni ayri ayri olcmek sart.

Bunu yakalamak icin pratik test: bilinen UCS'li bir kalibrasyon bloğu (ornegin standart granit) uzerinde 10 PLT yap, sonuclarinin std sapmasini gozle. Eskiye gore CV %15'ten %25'e ciktiysa muhtemelen platen asimetrik aşinmis.

Metro projemizde 2020-2023 arasi 1200+ PLT yaptik. Bizim deneyim: platen gecen yil aşindi, biz onceden farkina varmistik cunku eski karot bloklarini periyodik olarak yeniden test ediyoruz (her 6 ayda bir referans blok testi). Cihaz drift'i hizli yakalaniyor.

Yilmaz abi, lab'inizda referans blok protokolu var mi? "Same block, same test, periodic" oluyor ise platen ve load cell drift birlikte gorunur.

metro_istanbul_cem yazdi:

her 6 ayda bir referans blok testi

Cem, bu protokol bizde formal degildi, son sorunla birlikte yapmaya basladigimiz. Senin zaten 2020'den beri yapiyorsan profesyonel yaklasim. Ben de simdi yazili protokol haline getirecegim, yari yillik drift testi olarak.

Standart referans blok ne kullaniyorsunuz? Granit mi bazalt mi? Bilinen UCS'li olmali.

Bizim referans blok Tunceli granit, UCS 220 ± 8 MPa (32 UCS testinden ortalama). Bloğu 2019'da labin ikinci kati corneri yerine koyduk, ona "drift bloğu" diyoruz. Her 6 ayda 6 PLT test, log tutuyoruz. Su ana kadar Is(50) hep 9.0 ± 0.4 MPa civari, drift yok. Plateni 2024 ortasinda kontrol etmemiz lazim, son test Mart'ta idi.

Cihazlar yaslanir, platenler aşinir, kalibrasyon kayar, muhendis stres yapar, kaya hala yerinde durur. Kayanin umurunda mi sizin platen mevzunuz? Kuvars hala kuvars, ne dersek diyelim.

Yeni muhendis sorum: platen aşinmasini tespit ettikten sonra eski sonuclar ne oluyor? Yani 2 yillik PLT verisinin son ~6 aylik kismi suphede mi? Geriye donuk düzeltme uygulanir mi?

mugla_traverten_selcen yazdi:

Geriye donuk düzeltme uygulanir mi?

Selcen, iyi soru. Pratik cevap: aşinma yavas surec, son test ile aşinma tespit testi arasi linear interpolasyon yapilabilir, ama bu yaklasik. Iyisi: aşinma fark ediliynce o donemden sonraki kritik raporlari "eklenti notu" ile guncellemek — "bu rapor X tarihli platen ile uretildi, son kalibrasyon Y tarihinde". Gecmise donuk duzeltme yapilamaz cunku eski numune yok.

Bu yuzden referans blok protokolu hayati, drift erken yakalandiginda az sayida rapor etkilenir.

Ankara metro M3 tunelinde 2021'de bir lab cihazinin platen aşinmasi tespit edildi sonradan, gecmise donuk yaklasik 80 raporun "tahmini duzeltme faktoru ±%8" notu ile yeniden imzalanmasi gerekti. Bu, lab icin buyuk yonetimsel iş, akreditasyon riski. Onlem almak en iyisi, sonradan duzeltmek pahali.

Ozet kararim: (bir) tungsten karbur platen yatirimi yapacagiz Q3-Q4'te, butce ayrildi. (iki) referans blok protokolunu Cem'in onerdigi sekil yazili haline getirecegim, 6 ayda bir drift testi. (uc) son 6 aylik raporlari gozden gecirip kritik olanlara not ekleyecegiz.

Cok degerli tartisma oldu, lab muhendisleri bu konuda buyuk bilgi paylasti. Tesekkurler herkese.

Yilmaz abi, bu yaslandikca cihaz da yaslaniyor, biz de yaslanip aşiniyoruz. Ben de tungsten karbur olsam keske, ayni heyecanla saha cikar dururdum. :)