Trabzon'daki bir agrega + dogal tas firmasında danismanlik yapiyorum, ekibin teknik dosyalarinda surekli karistirilan bir kavram var: "bulk density" vs "apparent density". Ingilizce ve Turkce literaturde de tutarsiz cevirisi var, bu yuzden firma muhendisleri raporda yanlis terim kullaniyor. Forum gorusu almak istiyorum, kavramsal acikligi netlestirip ic dokuman hazirlayacağim.

TS EN 1097-3 (loose bulk density - gevsek doluluk yogunlugu) agrega kabin doluluk bashina kutle veriyor (yani taneler arasindaki bosluk dahil). TS EN 1097-6 (particle density — tane yogunlugu) tek tek tanenin yogunlugu (taneler arasi bosluk haric, tane ici bosluk durumu suba sekline gore degisir). TS EN 1936 dogal tas blogu icin "apparent density" tane ici acik gozenek haric.

Yani "bulk" kelimesi agregada "kab dolulugu", taşta "blok hacmi" anlaminda. "Apparent" kelimesi her ikisinde de "acik gozenek haric" anlaminda. Bu dort kavram (loose bulk, particle density, apparent particle density, apparent block density) ic ice geciyor, ekip karistiriyor. Ozellikle ihale sartnamelerinde Ingilizce terimle gelen istek Turkce karsiligi yanlis cevriliyor. Sektorde nasil cozuyorsunuz?

Harun, bu konu cok yaygin bir karisiklik. Bizim labda 5 yıl once aynisini yasadik, kavram tablosu hazirladik ic egitim icin. Ozet:

1. Loose bulk density (gevsek doluluk yogunlugu, ρ_lb): TS EN 1097-3. Agrega kab icine dokulur, tartilir, kab hacmine bolünur. Taneler arasi bosluk + tane ici bosluk dahil. Tipik 1.4-1.8 Mg/m3 normal agrega icin.

2. Compacted bulk density: ayni + sıkıştırma. Taneler arasi bosluk azaltilmis. Tipik 1.6-2.0 Mg/m3.

3. Particle density - oven dried (ρ_d): TS EN 1097-6. Tane bashina, kuru. Su emilebilen acik gozenekler dahil hacim. Tipik 2.5-2.9 normal agrega.

4. Particle density - SSD (ρ_SSD): ayni + acik gozenek su dolu. Beton karisim dizayninda standart.

5. Apparent particle density (ρ_a): tane bashina, acik gozenek hariç. Tipik 2.6-3.0.

6. Real/solid density (ρ_s): TS EN 1936 piknometre, hicbir gozenek yok. Mineral teorik yogunlugu.

Bu altısinin arasindaki tarih ve numuneye ozel iliski tablosu gerekiyor, biz pdf yaptik dağittik.

Nihal hanimin 6 maddesi tam ozet. Ek formul iliski:

ρ_lb < ρ_d < ρ_SSD < ρ_a < ρ_s

Aralarindaki farklar fiziksel anlam taşır:

ρ_d → ρ_a fark: acik gozenek hacmi (su emme cinsinden)

ρ_a → ρ_s fark: kapali gozenek hacmi

ρ_lb → ρ_d fark: taneler arasi bosluk (packing)

ρ_d → ρ_SSD fark: gozenege giren su agirligi

Bu bagintilar matematiksel olarak Mindess et al. "Concrete" textbookunda guzelce verilmis, refeans olabilir.

Ingilizce-Turkce ceviri tarafinda da onemli bir konu. Asagidaki ceviri seti benim tercihim, sektorde tutarli:

"loose bulk density" → "gevsek doluluk yogunlugu" (kab+tane+gozenek)

"oven-dried particle density" → "kuru tane yogunlugu"

"saturated surface dry particle density" → "doygun yuzey kuru tane yogunlugu"

"apparent particle density" → "gorunur tane yogunlugu" (agregada)

"apparent (block) density" → "gorunur yogunluk" (dogal tas)

"real density" / "solid density" / "true density" → "gercek yogunluk" / "kati yogunlugu"

Sözluk olarak hep aynı çevriliyor ama fiziksel tanim farkli, terim+standart cifti yazilarak netlestirmek sart.

aydin_mrm_bilge yazdi:

terim+standart cifti yazilarak netlestirmek sart

Bilge hanim, ic dokumanda her terimin yaninda standart numarasini koyacağim, "gorunur yogunluk (TS EN 1097-6 ρ_a)" / "gorunur yogunluk (TS EN 1936)" gibi. Bu netlestirme kritik.

Sektorde gerçek ornek: gecen yil bir Ortadoğu firmasından "apparent density: 2.7 g/cm3 olmali" sartiyla teklif istendi. Biz mermer blogu rapor ediyoruz, ρ_b = 2.703 cikti, sart saglandi sandık. Sevkiyat oldu, ama Suudi muhendis rapor inceleyince "bu blok density, biz tane yogunlugu istemistik, agrega standardiyla" deyip iade etti. Tum partiyi geri getirdik. Tek "apparent density" terimi iki ayri standart anlami tasidigi icin tam 18 ton mermer geri yola cikti.

O olaydan sonra bizim quote sablonunda hangi standart altinda hangi metrik istendigi acikca yazilır oldu. Pahali ders.

Pelin hanım, bu hikaye benim ekipte herkesin okuması gereken bir uyarı. Iznin olursa anonim olarak ic egitim dokumanına ekliyorum (firma adi belirtmeden, "ortadoğu sevkiyat iadesi" örnegi).

Harun, anonim olmasi sart ile tabii ki kullan, ekibin oğrensin. Mahcup edici hatadan ders cikarmak uzaktan da yararli olur.

Antalya'da bir agrega ihalesinde benzer durum: sartname "specific gravity 2.65 minimum" diyor. Biz ρ_d = 2.62, ρ_SSD = 2.65, ρ_a = 2.68 olcumumuzu rapor ettik, "specific gravity" hangisine denk geldigi belirsiz. Ihale komisyonu ρ_a aldı (en yuksek deger), kabul edildik ama bir baska istekli ρ_d ile elendi. Tam fair degil ama sartname acik degildi.

"Specific gravity" terimi tek basina anlamsiz, hangi yontem belirtilmeli. Yine standart+terim cifti.

40 senelik karotcu olarak: bizim eski ustalarda "specific gravity" diye bir terim yoktu, "tas agir mi" diye sorardik, biri "agir" ya da "hafif" derdi. Simdi 6 farkli yogunluk tarif eden standart, terim agina dustuk. Modern muhendislik boyle agir dilli olmali ama yeni gencler kavram yığınında bogulabiliyor. Harun bey gibi sentez yapanlara ihtiyac var.

Akademik literaturde de aynı karısıklık var. Anglo-Sakson (USA, ASTM) tarafinda "specific gravity" terimi hala yaygin, oysa SI sisteminde kullanılmaz olmali (yogunluk birimsiz orana doğru cevirisi onsuz). Avrupa (EN) tarafinda "particle density" + alt-tip terimleri tercih ediliyor ama tam yerlestirilmis değil.

Harun, ic dokumana ek olarak ASTM C127, ASTM C128, ASTM C29 gibi karsilik gelen Amerikan standartlarini da capraz cetvel halinde koyarsan, ihracat dosyalarinda yararli olur.

Bulk apparent particle real solid yogunluk isimi okuyunca aklima Yas Pasta tarifindeki un-seker-yumurta-kabartma tozu geldi. Hepsi ayni kekte ama her biri ayri olcuyor.

Harun bey, zemin tarafindan da bu kavram yumagini onaylayayim — geoteknikte de "bulk unit weight" (γ_t), "dry unit weight" (γ_d), "saturated unit weight" (γ_sat), "submerged unit weight" (γ_sub), ve "specific gravity of solids" (G_s) ayri ayri kavramlar, sik karistirilir. Bayagi standart bir tasarim hesabinda yanlis terim kullanilirsa konsolidasyon hesabi savruluyor.

Sizin agrega/tas kavramlariniz daha karmaşık cunku acik+kapali porozite ayri tutuluyor. Lab teknisyeninin egitiminde bu kavram cetveli temel olmalı, sektorel egitim modulu olarak yayginlasmasi onerilir.

Bir akademik referans daha: ISRM (International Society for Rock Mechanics) Suggested Method "Determination of porosity and density" (Ulusay & Hudson editor 2007 derlemesi) bu kavramlari uluslararasi standart bir cerceveye oturtmaya calisiyor. ISRM terminolojisi EN ile uyumlu, ic dokumanda referans olarak yararli.

Harika katkilar — Nihal'in 6'li kavram tablosu, Ahmet abinin formul iliskisi, Bilge hanimin Turkce ceviri seti, Pelin hanimin pahali ders, Bahadir'in specific gravity belirsizligi, Begum ablamin ASTM cetveli, Ezgi'nin ISRM referansi.

Ic dokumanim su yapida olacak: 1) Kavram tablosu, 2) Formul iliskileri, 3) Turkce-Ingilizce-ASTM ceviri cetveli, 4) Sartname yazma rehberi (terim+standart cifti zorunlu), 5) Pelin hanimin anonim case study, 6) Quote sablon ornek dolduralarla. 2 hafta icinde taslak hazir, sonra burada paylasıp geri bildirim alirim.

Forum gercek bir bilgi havuzu, bu konu burada cikan en degerli sentezlerden biri olacak.