Bir muteahhit firma karot sondaji sirasinda saha-ici "portatif densitometre" diye bir cihaz onerdi, karot kutusundan numune cikar cikmaz cihazda olcerek yogunluk degeri verecek diyor. Cihazin marka adi Eltra MaxiDens, fiyatı 380 bin TL civari demis. Calisma prensibi gama-isin sogurma diye anlatti, nukleer kaynagi var.

40 senelik karotcu olarak buna ciddiye alirim mi bilmiyorum. Sahada anlik veri guzel ama TS EN 1936 piknometre, askida tartim, etuv kurutma diyor — gama isin bunun yerine gecer mi? Lab kalitesinde sayı verir mi sahada? Kullananiniz var mi, deneyiminizi paylasir misiniz?

Murat amca, gama yogunluk olcum prensibi (gamma ray attenuation, Beer-Lambert kanunu I = I0 × e^(-μρt)) standart bir teknik, agrega ve zemin sahasinda nukleer densitometre yillardir kullanilir. Troxler 3440 modeli kompaksiyon kontrolünde dünya standardı.

Ama dogal tas blogu/karot icin bilmiyorum. TS EN 1936 referans yontem olarak Arsimet+kurutma diyor. Gama yontemini "alternatif yontem" olarak kabul eden bir cumlesi yok standartta. Yani CE markalamada gama yogunluk degeri yerine gecmez. Sahada hizli bir on-degerlendirme icin kullanilabilir, raporda referans deger olarak yer alamaz.

Murat amca, Nihal hanimin dedigine ek: gama densitometresinin dogruluğu cihaz kalibrasyonu + tas bilesimine bagli. μ (mass attenuation coefficient) bilesime gore degisir, kalsit ve dolomit icin biraz farkli, demir iceren tas (bazalt vb.) icin daha farkli. Cihazi tek bir referans tasla kalibre ettiyseniz, baska litolojide yanilti veri.

Cihaz uzerine koyulmus default kalibrasyon genelde "agrega" icin yapilmis, mermer karotunda dogrudan kullanmak ±%2-3 hata getirir. Lab piknometre belirsizligi ±%0.2 mertebede, gama densitometre o duyarlilikta degil.

Bizim labda 2023'te bir saha-ici densitometre denedik, marka farkli ama prensip ayni. 4 ay testlerden sonra rafa kaldirdik. Sebep: kalibrasyon her tas tipi icin yeniden yapma sart, sahada bunu yapacak vakit yok. Lab Arsimet 30 dakikada saglıkli sonuc veriyor zaten, sahada 5 dakikada kabaca veri vermek icin kullanmaya degmedi.

Murat amca, 380 bin TL ciddi bir yatirim. Yıllık kac karot olcumu yapacaksin, hesabini yap. Bizim labda yılda ~600 numune var, cihaz amorti olmadi.

Saha-ici densitometre tartismasi bizim icin teorik kaliyor, biz hala blogu gozumuzle tartim ediyoruz, agirligi tahmin etmek icin. Modern muhendislerin merakı saygıdeger ama sahada ise yarar mi inanmiyorum. Lab vardir, lab ise yapacak.

Antalya'da bir musteri firma 2024 baslarinda Eltra MaxiDens aldi karot kontrolu icin. 6 ay sonra ikinci el olarak satmaya calisiyor, kimse almadi. Sorun cihazin teknik olmadigini soyleyemem ama operatorlerin nukleer kaynak sertifikasi (TAEK lisansi) almasi gerekiyor, calistirma izni alinmasi 4-5 ay surdu, yıllık kontrol masrafi 25-30 bin TL ekleniyor. Cihaz parasinin yaninda buralar gorulmuyor satan firma tarafindan.

Ozetle: cihaz dogru veri verir, ama operasyonel masraf agir. Karot bashina 50 olcum yapiyorsanız ve seri uretim varsa belki, ama ufak ihale icin almayin.

Bahadir'in TAEK lisansi notu kritik. Bizim Ankara'daki nukleer densitometre operatorumuzun lisansi var, yıllık tıbbi kontrol + radyasyon dozimetre takibi + cihaz transferi izinleri sürekli takip ediyoruz. Tek operatorle bagli cihaz yedeklemesiz risk: operator izinde olunca cihaz kullanilmaz.

Murat amca, kompaksiyon kontrolunde nukleer densitometre dogal bir yer ediyor saha pratiginde (Troxler vs.) ama dogal tas blogu icin sahada lab seviyesinde dogruluk sart degil — blok zaten lab'a gidecek. Bu yatirimin geri donusu zayif.

Bizim Ezine'deki ocak 2022 yili sonunda denedik bir gama densitometre kiralayarak. Iki haftada blok kenarlarini tarama amacli kullandık (yogunluk degisimi haritalama). Uygulama olarak ilginc cikti — blogun ic kalitesini gormek icin kullanissiz olabilir. Ama Murat amcanın dedigi ihale-amacli rapor cikarma icin Arsimet yerine gecemez. Iki ayri amac.

canakkale_gri_erdal yazdi:

blogun ic kalitesini gormek icin kullanissiz olabilir

Erdal abi, bu farkli bir kullanim — kalite haritalamasi. Ben muteahhitin onerisini saha-ici hizli rapor olarak anliyordum, oyle yapamayacagim anladim. Senin dedigin keşif amacli kullanım daha mantikli geliyor.

Karotcu Murat amca 380 bin TL'lik cihazi bir Whatsapp mesajiyla ogrenmis, biz rapor okumayi 2 saat duruyoruz. Forum gorgu meselesi.

Iscehisar'da 30 yildir blok bakarim, hicbir cihaz uzanip "iste yogunluk bu" diye dememistir bana. Lab'a goturursun, tartilir, sayilir, biter. Saha-ici cihaz fikri bana eski Bandirma'da limanda balıkçilarin "balık tartisi cihazı" satmaya calisanlari hatirlatti.

Bilimsel literaturde gama densitometre dogal tas icin kullanim ornegi sinirli. Vasconcelos & Lourenco (2009) "Assessment of the in-situ mechanical behaviour of a Portuguese granite using gamma ray attenuation" gibi makaleler magmatik tas ic homojenligi haritalama amacli. Murat amcanin sorusu olan QC yogunluk degeri olarak referans bulamadim.

Ozetle: cihaz teknik olarak calisir, ama TS EN 1936 uyumlu rapor cikaramaz. Murat amca, muteahhitin esas talebi nedir — anlik geri bildirim mi, yoksa formal rapor mu? Ona gore cevap degisir.

Begum hanim, muteahhitin talebi anlik geri bildirim — sondaj sirasinda hangi karot kutusunun "iyi" hangisi "kotu" oldugunu gorebilmek istiyor, sondaj plani ayarlamak icin. Formal rapor lab'da cikacak. Bu durumda saha-ici cihaz sapma toleransi gevsek olabilir, sadece nispi karsilastirma icin kullanilir.

Yine de 380 bin TL + TAEK + yıllık masraflar agır geliyor. Belki kolay alternatif: sondaj sirasinda her karotun lokal hacim+kutle olcumu (mezura+terazi) ile ρ_b kabaca cikarilır, %1-2 hata kabul edilir. Cihaz almadan benzer is gorur.

Murat amca'nin son onerisi pratik. Karotun cap-boy mezurayla, kutle saha terazi ile (1 g duyarlik yeterli kabaca), V_geometrik = π × r² × h, ρ_b ≈ m / V. 1-2% hata var ama nispi karsilastirma icin yeterli. 380 bin TL'den cok daha ucuz. Bilgilendirme icin tesekkurler, sahada da bir kez deneyebiliriz.

Tesekkurler herkese. Muteahhite "cihaz almayin, mezura+terazi ile karot bashina kabaca olculsun, lab Arsimet ile nihai rapor" diye geri donus yapacağim. Forumun rasyonel ortak akli bana cihaz teklifini suzdu. Iyi muhendisler iyi dostlar.