Bir metodolojik konu acmak istiyorum, ozellikle akademik tarafta calisanlar icin onemli. Pyknometer ile olculen real density (ρ_r) ile dogal birim hacim agirligi (γ_n) arasindaki cevrim protokolu — bu cogu raporda atlaniyor ya da yanlis yapiliyor.

Temel iliski: γ_n = ρ_r × (1 - n_total) + ρ_w × S_r × n_total, burada n_total toplam gozeneklilik, S_r doygunluk derecesi, ρ_w su yogunlugu (genelde 1000 kg/m³, ama sicakliga gore 997-1000 araliginda kullanilmali).

Pratik soru: pyknometer ρ_r olculdukten sonra, dogal numuneden γ_n elde etmek icin n_total ve S_r ayrica olculmek zorunda. Cogu lab pyknometer'i sadece "yogunluk testi" diye yapip, doğrudan γ_n yerine yaziyor. Bu YANLIS — ρ_r ≠ γ_n.

Akademik calisma yapanlardan ve sahada bu cevrimi kullananlardan oneri istiyorum: hangi protokol en saglikli? S_r olcumunu hangi yontemle yapiyorsunuz?

Ezgi, cok onemli noktaya temas ettin. Ben TUBITAK projemde tam bu cevrimi disipline ettim, paylasayim.

Adim 1: Pyknometer ρ_r — toz numune (<63 μm), TS EN 1936 Annex A, 3 tekrar ortalama. Sicaklik kontrollu, 20±1 C'de.

Adim 2: Apparent density ρ_a — askili tartim, vakum doygunluk sonrasi. TS EN 1936 ana metin.

Adim 3: Acik gozeneklilik n_open = (m_sat - m_dry) / (V × ρ_w), kapali gozeneklilik n_closed = 1 - ρ_a/ρ_r, toplam n_total = n_open + n_closed.

Adim 4: Saha numunesinden dogal su muhtevasi w (kuru-yas oran), boylece S_r = w × ρ_d / (n_open × ρ_w).

Adim 5: γ_n = ρ_d × (1 + w) hesaplanir, ya da senin formulle ρ_r ve n_total uzerinden cross-check. Iki yol ayni cikmali (%1 icinde), degilse bir adimda hata var.

konya_arge_begum yazdi:

Adim 4: Saha numunesinden dogal su muhtevasi w

Begum hanim, w olcumunde saha-lab paketleme suresi cok kritik. Mermerde w zaten cok dusuk (%0.1-0.3 araligi), ufak bir buharlasma %50 hata getirir. Biz parafin kapliyoruz sahada hemen, lab'a o sekilde geliyor. Yine de en hassas terazide tartilmali (0.001 g hassasiyet).

Pratik tarafindan: bizim Afyon labinda yillarca biz pyknometer'i sadece kontrol amaciyla yapiyorduk, asıl is askili tartim. Pyknometer'in numune hazirligi (ogutme + elek + degazasyon) cok zaman alir, gunluk uretimde 2-3 numune anca yapilır. Akademik calismada degerli ama ticari laboratuvarda yogunlugu suistimal eden raporlama oluyor evet.

Ben pyknometer'i hic kullanmadim mermer icin, gerekli gormedim. Mermer gozeneksiz, ρ_r ≈ ρ_a ≈ γ_n, fark %1'in altinda olur cogu zaman. Traverten ya da gozenekli kirectasi icin pyknometer fark yaratir, mermer icin israf gibi geliyor. Ezgi hanim, mermer kapsaminda da gerekli mi pyknometer?

cnk_mermer_hayati yazdi:

mermer kapsaminda da gerekli mi pyknometer?

Hayati bey, dogru gozlem. Mermer gibi n_total < %1 olan kayalarda pyknometer kontrol amacli yeterli, her numuneye gerek yok. Ama traverten, gozenekli kirectasi, kumtasi, tuf gibi n_total > %5 olanlarda pyknometer ile cevrim sart. Mineralojik degisim varsa (dolomit fraksiyon farkliysa) ρ_r de degisir, bu durumda da gerekli.

Pratik kural: n_total > %3 ise pyknometer yapilmasi onerilir. Altinda ρ_a ≈ ρ_r kabul edilebilir.

Begum'un 5 adimi temiz, kullanmaya degerdir. Eski usul yaklasimimi ekleyeyim: cross-check yap, Begum'un dedigi gibi iki yoldan γ_n hesabi karsilastir. Eger %1 disinda fark varsa adimlarda hata var, geri don. Bu disiplin uzun vadede saglikli.

Bir de Pelin'in dedigi w olcumune dikkat cekiyorum — saha paketleme zinciri laboratuvar zincirinden daha zayif olur cogu zaman. Sahada parafin yapan teknisyen yetistirmek lab teknisyeni yetistirmekten daha onemli aslinda.

Ezgi hanim, %3 esik kurali pratik ve kullanisli. Bizim Aydin mermerlerinde n_total %0.3-0.8 araligi, pyknometer rutin yapmiyoruz. Ama D numunesinde (gecen konuya bakarsaniz) catlak suphesi vardi, orada pyknometer + n_total hesabi anlamli olabilir. Yapacagim ek olcumlere ekleyecegim.

Ben karda pyknometer yapmam, ne sorulursa askili tartim cevap verir benim icin. Ama akademik tarafa saygım sonsuz, Begum hanim ve Ezgi hanim bilim bayraktari. Ticari isin disiplinini de bilmek lazim, hangi ihtiyac hangi olcum.

KTU laboratuvarinda biz Begum'un protokolune yakin calisiyoruz, kumtasi gibi gozenekli malzemelerde sart. Pyknometer'de degazasyon icin vakum pompasi zorunlu — kapali gozeneklerdeki hava cikmazsa ρ_r olcum hatasi %2-3'e kadar gider. Vakum pompasiz pyknometer guvenilmez.

Bir ek: degazasyon suresi 30 dakika alti olmamali, biz 45 dk vakum altinda tutuyoruz numuneyi.

Pyknometer demis askili tartim demis hidrostatik demis, bu kadar cihaz arasinda mermerin kendisi unutulmus. Tas sadece yogun olmak ister, biz onun anlamini cikartiyoruz.

Ezgi hanim, Begum hanim — bir pratik soru: pyknometer toz numune hazirlanirken ogutme sirasinda yapay porozite olusabiliyor mu? Bizim halkali degirmenle 10 dk ogutme sonrasi bazen toz icinde mikro-agglomerate gormustum, bunlar pyknometer sırasında hava kapatabilir. Numune bu yuzden bir suit elek altina alinmali, ya da ogutme oncesi parca boyu kucuk olmali.

aydin_mrm_bilge yazdi:

mikro-agglomerate gormustum, bunlar pyknometer sırasında hava kapatabilir

Bilge, dikkat etmen gereken nokta. Ben ogutme sonrasi 63 mikron eleklerden gecen fraksiyonu pyknometer'e koyuyorum, geri kalani tekrar ogutuyorum. Aglomerasyon riski boyle minimuma iner. Ayrica numuneyi pyknometer cesidine koymadan once 105 C'de 2 saat kurutulmasi gerekli, atmosferik nem mineral yuzeyine yapisarak hata kaynagi olabilir.

Bu detaylarin hepsini okurken takdir ediyorum. Eski usulde "tas yogundu hafifti" derdik, simdi mikrometre seviyesinde tartisiyorsunuz. Ilerleme bu, ben oğreniyorum sessizce.

Tartismadan derlediğim:

- n_total > %3 ise pyknometer onerilir, alti opsiyonel kontrol.

- Begum'un 5 adim protokolu standart yapilmali (forumda paylastim, yararlanin).

- Saha w olcumu icin parafin sahada zorunlu (Pelin/MAYilmaz noktasi).

- Cross-check iki yoldan γ_n hesabi, %1 esik (MAYilmaz disiplini).

- Vakum pompasiz pyknometer guvenilmez, degazasyon ≥ 45 dk (Harun).

Bu konuyu wiki sayfasi gibi tutmak isterim, ileride yeni gelene referans olur. Tesekkurler herkese.