Universite lab'inda yeni hassas terazi aldik — 0.001 g hassasiyetinde, 220 g kapasite (Mettler XS205). Eski cihaz 0.01 g idi. Yeni cihazi devreye sokarken acilen TS EN 1936'da yogunluk olcumlerinde hassasiyetin pratik anlami uzerine cigri bir hesap yaptim, paylasayim — ozellikle dusuk porozite (granit, mermer) numunelerinde fark anlamli.

Tipik mermer numunesi yaklasik 80 g (5×5×3 cm civari blok). Eski terazi (0.01 g) ile kuru kutle olcumu hatasi ±0.0125% bagil. Yeni terazi (0.001 g) ile ±0.00125%. Yogunluk hesabinda iki kutle (kuru + sature) ve hacim (hidrostatik tartim) kombine edildiginde hata propagasyonu yaklasik 2-3 katina cikiyor — yani eski terazi ile e olcumu icin nihai hata bandi yaklasik ±0.0005, yeni terazi ile ±0.00005 mertebesinde.

Granit/mermer numunesi e=0.005-0.010 araliginda, eski terazi ±0.0005 hatasi mutlak degerin %5-10'una denk geliyor — anlamli. Yeni terazi ile bu hata gomulu kalir. Tuf gibi e=0.40 numunede ise eski terazi bile rahat yetiyor, fark gomulu.

Sorum: lab'larinizda hassas terazi var mi, yoksa 0.01 g standardi yeterli mi gorulmus? TS EN 1936 minimum hassasiyet tanimi var ama "yeterli" derken nereye kadar gidilmeli, dusuk porozite numuneler icin standart bir uygulama var mi?

Ezgi hocam, lab tarafindan tam ortasindan vurdunuz. Bizde de gecen yil 0.001 g hassasiyetli terazi geldi (Sartorius Cubis), eski 0.01 g cihaz yedek. Mermer numunelerinde fark gercekten net — ozellikle Iscehisar A gibi p_t < %0.5 numunelerde eski terazi ile olcum varyansi yeniyle ayni numunenin tekrar olcumu arasi neredeyse e degerinin kendisi kadar. Yani eski cihaz ile e=0.0044 dedigimiz yerde aslinda "0.004 ± 0.0005" yaziyorduk farkinda olmadan.

TS EN 1936 minimum 0.01 g hassasiyet diyor metinsel olarak (Madde 5.2 civari). Yani 0.01 g standardi standart, ama hassas isler icin yetersiz — standardin minimum oldugu unutulmamali, "yeterli" anlami yok.

Ezgi, Pelin hanim — onemli bir hatirlatma. Saha laboratuvarlarinin %90'inda hala 0.01 g terazi var, hassas terazi cok pahali (5-7 bin Euro yeni Mettler/Sartorius). Kucuk laboratuvar yatirimi dusunmez bunu, "standart minimum yetiyor" deyip gecerler. Ama Ezgi'nin gosterdigi gibi rakamsal anlam onemli, dusuk porozite numunelerde rapor sayisinin guvenirligi sallaniyor.

Onerim: rapor formatinda olcum hassasiyetini (uncertainty) ayri sutun olarak yazmak. ISO/IEC 17025 zaten istiyor bunu akredite labda. Eger hassasiyet ±0.0005 ise ve sonuc 0.0044 ise, bu seffaf yazilirsa musteri/tasarimci dogru yorumlar.

Ocak adami olarak: bizim ihracat tarafindaki musteriler %0.20 ile %0.50 arasi su emme isteyince, lab raporunda %0.25 yazmasi yetiyor. Hassasiyet ±0.05 olsa bile musterinin esik kararini etkilemeyecek mertebede. Ama Ezgi hocam'in dedigi gibi premium mermer (%0.20 alti) tarafinda fark cikiyor — bizim Iscehisar A %0.12 su emme rapor edildi gecen Ramazan, hassasiyet ±0.05 olsa %0.07-%0.17 araliginda anlamsiz olurdu. Hassas terazi sart hassas mermerde.

mermerci_ramazan_86 yazdi:

hassasiyet ±0.05 olsa %0.07-%0.17 araliginda anlamsiz olurdu

Ramazan abi, tam noktasi. Premium mermer pazari hassasiyet hassasiyetini begeniyor. Sizin Iscehisar A icin lab'iniz hangi terazi kullaniyor?

Bizim cevre lab 0.001 g'lik terazi var, Pelin hanim'in lab'ina denk. Iyi ki — yoksa premium pazarinda satilamazdik aslinda.

Bir yanlis anlamayi duzeltelim: terazi hassasiyeti tek faktor degil yogunluk olcumunde. Hidrostatik tartim sirasinda numuneye bagli sicim/tel kütlesi, kefe geri tepme sapmasi, hava gecisi (draft) hatalari da onemli. Mettler XS205 gibi cihazlarda "weighing in liquid" ataşmani var, bu ataşmanın kalibrasyonu ayri bir surec. Sadece terazi hassasiyetinin 10 kat artmasi, total hassasiyetin de 10 kat artmasi anlamina gelmez — diger hata kaynaklari sabit kaliyorsa.

Ezgi hocam, hata propagasyonunu tum kaynaklari icerecek sekilde guncellersen, gercek iyilesme katsayisi belki 3-5 kat olur, 10 kat degil. Yine de anlamli ama gercekci olmak iyi.

konya_arge_begum yazdi:

gercek iyilesme katsayisi belki 3-5 kat olur, 10 kat degil

Begum, kesinlikle hakli. Yukaridaki hesabim sadece terazi hata kaynagini izole ediyor, total uncertainty butce daha karmasik. ISO/IEC 17025 Annex G uncertainty butce ornegi bunu 6-7 kaynak uzerinden yapiyor. Detayli butce cikarinca toplam uncertainty 0.001 g terazide bile ±0.0001-0.0002 mertebesinde kaliyor (10 kat degil 5 kat iyilesme tipik).

Hassas terazi diyorsunuz, benim mahalle bakkali da hassas terazi alip kahvaltilik peyniri 5 kurus farkla satmaya basladi. Peynirin dilimleri eskiden gibi acidi ama. Hassasiyet hep iyi bir sey midir?

Antalya tarafinda traverten ihracatcisi olarak ekleyeyim: Italyan musterilerimden biri akredite olmayan lab raporlarinda hassasiyet bilgisi yoksa raporu reddediyor — sadece sayisal sonuc kabul etmiyor, "uncertainty" sutunu olmadan beni geri yolluyor. Bizim lab geçen yil hassas terazi + ISO 17025 akreditasyon yatirimi yapti, sonra Italyan kapilari acildi. Cikis maliyeti ama getiri net.

Eskiden lab'larda terazi 1 g hassasiyetindeydi, hoca "iyi numune al, terazi sallanmasin" derdi. Simdi 0.001 g geldi. 50 yilda 1000 kat hassasiyet artisi. Iyi ki ben artik sadece karot aliyorum, lab'a girmiyorum, bu kadar hassasiyete sinirim yetmezdi.

KTU lab'imizda 0.0001 g hassasiyetli mikroterazi de var, ama o sadece kucuk kutleli numuneler icin (mineraloji icin tipik). 80 g'lik mermer numunesi icin 0.001 g zaten yeterince hassas, mikroterazinin avantaji ortaya cikmaz cunku numune kapasitesi de dusuk (genelde 5-10 g). Yani Ezgi ablam'in onerdigi 0.001 g cihaz aslinda kayac/mermer/zemin icin "sweet spot".

Saha tarafindan ek pratik bilgi: hassas terazi sicaklik ve titreşime cok hassas. Sicaklik degisimi 1°C'lik bile olcumu etkiler (cihaz drift). Ankara'daki bir lab'a girdigimde teraziyi mermer kaplama bir maktel uzerine koymuslardi, lab kapisi acilip kapandikca rakamlar oynuyordu. Hassas terazi yatirim alan lab izole oda + sabit sicaklik (klima 20±1°C) + anti-vibrasyon platform da yatirim yapmali. Yoksa hassasiyet kaybolur.

Suat abi tam noktasi. Bizim Sartorius Cubis'i ozel anti-vibrasyon mermer kaide + cevre cam kabin (draft shield) ile kullaniyoruz. Ortam sicakligi 20±0.5°C tutuyoruz HVAC'la. Kalibrasyon 6 ayda bir yetkili servis. Ek olarak gunluk kontrol agirligi (10 g standart kutle) ile sabah ve oglen check yapiyoruz, drift varsa hesabi etkilemeden yakalaniyor. Ezgi hocam'in yeni cihazi icin de bu protokolleri kurmasini onerebilirim, kullanmadan once.

Tesekkurler herkese, dolu bir tartisma oldu. Cikan ozet:

1) TS EN 1936'nin 0.01 g minimum hassasiyeti minimum, premium mermer / dusuk porozite isleri icin yetersiz. 2) Hassas terazi (0.001 g) ile total uncertainty 5 kat iyileselebilir (Begum'un noktasi, 10 kat degil). 3) ISO/IEC 17025 uyumlu uncertainty butce raporlarda olmali (Mehmet Ali abi). 4) Premium ihracat tarafinda hassas terazi pratik gereklilik (Ramazan abi, Bahadir kardes). 5) Hidrostatik tartim ataşmani kalibrasyonu ayri bir disiplin (Begum). 6) Saha laboratuvarlari icin yatirim agir ama getiri net. 7) Suat abi-Pelin hanim'in dedigi gibi terazi izole oda, anti-vibrasyon platform, klima, gunluk kalibrasyon kontrolu sart. Bu konuyu universite lab'imizdaki tum genc arkadaslara da okutturacagim.