Ankara cevresinde iki farkli temel etudunde rakamlari yan yana gorunce paylasayim dedim. Bir tarafta granit kayac uzerinde temel oturtacak bir veri merkezi projesi: lab raporu p_t = 0.005, e = 0.005, UCS = 215 MPa. Ote tarafta Cankaya cevresinde traverten uzerine konacak bir villa projesi: p_t = 0.286, e = 0.40, UCS = 32 MPa.

Iki uc bir arada: granit e=0.005 ile traverten e=0.40 arasinda 80 kat fark. Tasima kapasitesi acisindan bunu mantikli sekilde nasil acikliyorsunuz musteriye, ozellikle de villa sahibi "e ne demek, ben anlamam, evime ne olur" diye sordugunda? Granit tarafi rahat, "kayanin ustunde yapi" kavrami zaten guven verir. Traverten tarafi cetrefilli — "yari kaya yari yumusak" hissi var, fasiyese gore davranis cok degisiyor.

Pratikte travertende temel tasima kapasitesini nasil hesapliyorsunuz? Hoek-Brown ile mi, klasik Terzaghi/Meyerhof ile mi, yoksa daha kayac mekanigi tarafina cekmis bir yaklasim mi?

Suat, iki ucta cok farkli mesleler. Granit icin sorun yok, kayanin uzerine yapi oturur, tasarim kontrolu UCS uzerinden yeter (allowable bearing pressure UCS'in %20-30'u tipik kabul, TS 500 ve TS 7994 kapsaminda). 215 MPa UCS'li granit icin tasima kapasitesi kontrolu pratikte sembolik, kontrol gerilmenin altinda binlerce kat asagisinda kaliyor.

Traverten icin durum tamamen farkli. e=0.40 ve UCS=32 MPa, "weak rock to strong soil gecisi" olarak gorulmesi gereken bir malzeme. Yaklasimim: Hoek-Brown kriteri (m_b, s parametreleri ile, GSI tabanli) — RocLab veya RS2 ile hesap, RMR ile capraz kontrol. Klasik Terzaghi/Meyerhof zemin kabulu olur, traverten kayac tarafindan disindadir, hatali sonuc verir. Cankaya travertenleri ozellikle bosluk degisikenligi cok yuksek, oturma kontrollerini ihmal etmemek lazim — bosluklu fasiyes kucuk yukler altinda bile kollaps riskine sahip.

Mehmet Ali abi yaklasimi temiz ozetledi. Bir akademik katki: traverten gibi yuksek-bosluk kayaclarda "pore collapse" mekanizmasi cok gorulur — gozenekli iskelet bir kritik gerilmenin uzerinde aniden cokuyor. Wong vd. (1997, JGR) "P*" parametresini tanimliyor (cap collapse pressure), porozite ile ters orantili: P* ~ p_t^(-1.5) genel egilim. e=0.40 traverten icin P* genelde 30-60 MPa civarinda, sizin UCS=32 MPa ile sinirina yakin. Yani UCS yakin yuklerde gozenek cokmesi baslayabilir, sadece UCS kontrolu yeterli degil, post-yield davranis da gerekli.

Pratik karsilik: tasarimda factor of safety daha cabuk verilmeli (3-4 yerine 4-6), ya da tetkik kosulu olarak ek konsolidasyon hesabi (kayac mekanigi metodlariyla) yapilmali.

Lab tarafindan ekleme: traverten numuneleri uzerinde UCS testinde yuk-deformasyon egrisi izlenirse, "tipik kaya" davranisindan farkli — ust yari elastik, sonra plastik plato (yield), sonra strain-hardening veya cap collapse. Sadece pik UCS ile is bitirme — egrinin turu raporda olmali. Ezgi hocam'in P* noktasini lab'da gormek bu egriden mumkun, ama bizim kucuk lab'imizda strain measurement her zaman saglikli olmuyor maalesef.

Suat abi, Antalya tarafinda traverten uzeri yapi cok yaygin. Pamukkale-Denizli traverten platosunda otel/villa cogu projede temel etudu Hoek-Brown + GSI ile yurutuyoruz. Onerim: GSI degerini saha gozleminden (tabakalanma, sureklilik dansitesi, kalite) cikar, lab UCS ile birlestirip Hoek-Brown m_b ve s sabitlerini turet, RocScience programlariyla bearing capacity hesapla. Klasik Terzaghi traverten icin yaniltici sonuc verir, Mehmet Ali abi hakli.

Bir de pratik uyari: travertende karst bosluklari (cm-m olceginde) goruluyor — temel kazisi sirasinda gorulen herhangi bir karst boslugu temel tasarimini degistirir. Suat abi sondaj log'unda boyle bir not var mi?

antalya_bahadir yazdi:

travertende karst bosluklari (cm-m olceginde)

Bahadir kardes, sondaj log'unda 4.2 m derinlikte 30 cm boslukta core loss gorulmus, dolgu tespit edilmemis. Temel kazisi sirasinda gozlemleyecegiz — eger boslukta dolgu yoksa enjeksiyon (cement grouting) ile doldurma planliyoruz. Bahadir kardesin uyarisi tam yerinde, traverten tarafinda karst kontrol etmeden yapi oturmaz.

Granit e=0.005, traverten e=0.40 — biri benim banyo karom gibi, oburu mahallenin firin ekmegi gibi gozeneksiz vs gozenekli. Suat abi musteriye boyle anlat, anlar.

sarkayasinegi yazdi:

biri benim banyo karom gibi, oburu mahallenin firin ekmegi gibi

Sahin abi, gercekten boyle anlatmak villa sahibinin algisina daha iyi yerlesiyor olabilir. Mimari sundum sundum, kayac mekaniginden geceyim diye terlerken, ekmek-karo benzetmesi cogu zaman daha guzel iliyor zihinde.

Bir akademik incelik: e=0.005 granit ile e=0.40 traverten karsilastirmasi sadece sayisal degil, fenomenolojik olarak iki farkli "malzeme dunyasi". Granit elastik-kirilgan davranisla tanimlanir (lineer elastik, sonra ani kirik), traverten elastik-plastik-kollapsli davranisla tanimlanir. Ayni "kaya" sozcugu ile anilmalari bilim disi degil ama muhendislik tarafinda ayri model setleri ister. Suat abi'nin musteri sorusu aslinda bu kavramsal farki yansitir, "anlamiyorum" demesi haklidir.

Onerim: rapora yapi-temel etkilesim asamasinin kavramsal ozetini koymak. Sadece sayisal tablo birakmak musteriyle iletisimi kesik birakir.

80'lerde Cankaya'da bir villa sondajina gitmistim — traverten o zaman bilinmezdi, "kaya cikti tamam" deniliyordu temel hesabinda. Sonra villa 10 yil icinde catlamisti. Doneme gore mazeret olur ama bugun ayni hatayi yapan olursa hesap soracak yer bellidir. Suat'in dikkatli yaklasimi degerli, traverten basit gorunur ama basit degildir.

Ocak adami olarak: Cankaya traverteni "Ankara taşı" olarak isimlendirilen tarihi yapi malzemesidir. Atakule'nin alt yapilarinda da kullanilmistir. Ocaklarda dahi p_t %10'dan %40'a kadar oynar fasiyese gore. Suat'in p_t=0.286 numunesi orta-bosluklu bir fasiyese denk, bant icinde. Saglam fasiyes p_t %5-8 da var Cankaya'da, sondaj surdurulurse onu da bulabilir.

KTU'da gecen donem traverten temel davranisi seminer izlemistim. Bir konu daha eklemek istiyorum: traverten gibi degisken-fasiyes malzemede tek bir UCS degeri (Suat abi'nin 32 MPa) tum profili temsil etmiyor olabilir. En az 5-6 numune farkli derinliklerden, farkli fasiyeslerden alinip statistiksel dagilim cikarilmali, sonra tasarimda %5 alt yuzde (5th percentile) ile gidilmeli. ISRM SM'de bu yaklasim onerilir, "characteristic value" kavrami.

Harun'un karakteristik deger noktasi cok yerinde. Eurocode 7 (TS EN 1997-1) zaten "characteristic value" kavrami ile calisir, %5 alt yuzde (lower 5% fractile) tipik. Suat abi traverten projesinde Eurocode 7 partial factor uygulamasi yapacaksaniz karakteristik deger uzerinden gitmek zorunlu, tek numune ortalama ile gitmek tasarim acisindan eksik kalir.

Lab tarafindan ekleme: Suat abi'nin Cankaya traverten projesi icin 5-6 numune diyoruz, ama her numuneden 3 tekrar UCS olcumu dahil edilirse iyi olur — toplam 15-18 UCS testi. Pahali bir paket gibi durur ama traverten gibi degisken malzeme icin tasarim guvenligi kazanan tek yontem. Lab maliyeti net konusulmali musteriyle.

Tesekkurler herkese. Yapacaklarim:

1) Granit projesi standart akista devam — Hoek-Brown + UCS kontrol yetiyor. 2) Traverten projesinde Hoek-Brown + GSI yaklasim, RS2 ile bearing capacity, klasik Terzaghi disinda tutulacak (Mehmet Ali abi). 3) Ezgi ablam'in pore collapse + P* yaklasim, factor of safety 4-6 araliginda guvenli. 4) Bahadir kardesin karst kontrol uyarisina gore sondaj derinleme + bosluk taramasi yapilacak, gerekirse enjeksiyon. 5) Pelin hanim'in UCS yuk-deformasyon egrisi rapora eklenecek. 6) Begum hanim'in onerisiyle kavramsal ozet musteri raporuna girecek, "ekmek-karo" benzetmesi soft sunum kisminda. 7) Harun-Ezgi ablam'in karakteristik deger yaklasimi (5-6 numune × 3 tekrar) icin musteriye ek lab maliyeti aciklamasi yazilacak. Forum yine cok kazandirdi.