KTU'da bir donem projesi olarak Karadeniz tunel projelerinden birinin (Cankurtaran) kazi sonrasi cevre kayacta porozite/bosluk orani degisimini olcmeye calisiyoruz. Kazi cevresinden farkli mesafelerde (0.5 m, 1 m, 2 m, 5 m radyal) karot aldik, lab'da TS EN 1936'ya gore p_t olcumu yapiyoruz.

On veri ilginc: kazi yuzeyine yakin (0.5 m) ortalama p_t = 0.041, 1 m'de 0.028, 2 m'de 0.019, 5 m'de 0.014 (saglam kayac referansi 0.012-0.015 bandi). Yani kazi yuzeyine yaklastikca porozite belirgin artiyor. Bu stress-relief / unloading nedeniyle mikrocatlak acilmasi olarak literaturde acikca yer aliyor (Hoek & Brown 1980, Martin 1997 Mine-by Experiment AECL Underground Research Lab).

Sorum: bu bulgu beklenen bir paterndir, biliyorum, ama "ne kadar derinde stress-relief etkisi sonlanir" sorusunun pratik bir empirik kurali var mi? Bizim 5 m'de neredeyse referansa donuyor, bu projeye/kayac tipine ozel mi yoksa genelleyebilir miyim? Ayrica olcumu daha saglikli yapmak icin oneri olan var mi?

Harun, dogru yerden tutmussun. EDZ (excavation damaged zone) literaturu zenginleyen bir alan. Sizin 5 m'lik geri donus bandi tipik degerin biraz ustunde — cogunlukla EDZ derinlik kalinligi tunel capinin 0.5-1 katı olarak verilir (Tsang vd. 2005, "A study of the influence of EDZ on radionuclide migration"). Tunel capi nedir sizde?

5 m derinlikte hala porozite biraz fark gosteriyorsa (0.014 vs 0.012-0.015 bandi alt sinir), bu olcum hassasiyet sinirinda. Sapma anlamli mi, t-testi ile bakin — bazen EDZ bittigi noktada bu kadar dustuk fark zaten anlamsiz cikar.

MAYilmaz_Inz yazdi:

tunel capinin 0.5-1 katı olarak verilir

Mehmet Ali abi, tunel cap 6 m. Yani EDZ'nin 3-6 m bandinda olmasi beklenir, bizim 5 m'lik geri donus bandinin alt sinirinda — uyumlu. Istatistiksel test yapacagiz, sapma anlamli mi netlesir.

Harun, ek metodolojik notlar:

(1) Karot alirken alma stresi (drilling-induced microcracking) p_t olcumune yansiyabilir. Wireline coring ile minimal disturbance saglanir; conventional rotary biraz fazla mikrocatlak verir. Hangisini kullandiniz?

(2) p_t TS EN 1936 uzerinden hesaplandiysa toplam porozite — kapali + acik. Stress-relief mikrocatlaklarinin cogu acik (yuzeye baglanti acabilir), o yuzden n_o (acik gozeneklilik) farkliligini olcmek daha hassas bir gosterge. Sizde n_o ayri olculdu mu?

(3) Bir paralel olcum: P-dalgasi hizi (TS EN 14579, ISRM SM). Mikrocatlak artisi P-dalgasi hizini dramatik dusurur (cogu zaman porozite artisindan daha hassas tepki verir). 0.5 m vs 5 m karotlarinda P-dalgasi farkina bakarsaniz EDZ haritalama hassasligi ciddi artar.

Ezgi'nin P-dalgasi onerisi cok yerinde. Saha tarafinda da yaygin: borehole televiewer + sonik log ile EDZ in-situ haritalanir. Lab karot ile saha logu birlestirildiginde kalibrasyon temiz olur. Harun, sizin projede saha sonik log var mi yoksa sadece lab mi?

Suat abi, Ezgi ablam — P-dalgasi olcumu lab'da yaptik aslinda, sadece bu konuyu acarken atlamisim. 0.5 m karotlarda Vp ortalama 3850 m/s, 5 m karotlarda 5240 m/s. Yaklasik %36 hiz farki. Porozite farki gizli, hiz farki cigligi atiyor — Ezgi ablanin dedigi gibi sonik daha hassas. Saha sonik log'umuz yok, sadece lab. Ileride proje genislerse saha sonik istemeyi dusunecegim.

Lab tarafindan Vp olcum onerisi: TS EN 14579'da numune doygunluk durumu mutlaka kayit altina alinmali — Vp'nin doygun ve kuru numune arasinda farki belirgin (genelde sature %10-20 daha yuksek). 0.5 m vs 5 m karotlarinizin ikisi de ayni doygunluk halinde mi olculdu? Bu doygunluk standardizasyonu yapilmadiysa hiz farkinin bir kismi gozenek doygunlugu farkindan da gelebilir.

Stress-relief deyince benim sirtim tutuluyor, oturup kalkinca catir cutur ediyor. Demek mikrocatlak acilmasi insanda da var.

Antalya tarafinda ozellikle karayolu tunellerinde EDZ kalinligi tahkim sistemi hesabinda kritik — Q-system veya RMR ile tahkim sectikten sonra hala EDZ'ye bagli puantleme oluyor. Harun'un projesi karayolu mu, demiryolu mu? Cunku karayolu tahkim alimi farkli, demiryolu daha titiz hesap istiyor.

Bahadir abi, karayolu tuneli. Ana hedefimiz EDZ kalinligini tahkim hesabina geri besleme. Q-system ile ilk hesap yapildi tasarimda, simdi gerçek EDZ olculuyor — eger tasarim onceleri kabul edilen EDZ ile fark cikarsa tahkim duzeltilmesi onerilebilir.

Bir akademik katki: stress-relief sonrasi mikrocatlak orientasyonu izotropik degil, genelde tunel ekseninine paralel/dik dagilir (Martin 1997 AECL veriyor). Yani Vp olcumunu farkli yonlerde (eksene paralel ve dik) yaparsaniz, mikrocatlak yonelimini de cikarabilirsiniz — anizotropi gostergesi olur. Karot oryantasyonunu kayit ettiyseniz bu analiz mumkun.

konya_arge_begum yazdi:

Vp olcumunu farkli yonlerde

Begum ablam, anizotropi olcumu kafamda yoktu. Karotlarin tunel eksenine gore oryantasyonunu kayit ettik, paralel ve dik karot tartisilabilir. Bu sezon labin hizi yetisirse anizotropik Vp denemesi de yapariz, mikrocatlak yonelimi tahkim icin de bir bilgi katar.

Eskiden tunelci ustalar "tas dinleniyor" derdi kazi sonrasi. Bilimsel adi stress-relief mis. Yine ayni sey. Harun kardes, karot sandigini saha cikar cikmaz parafinle saramazsan bir ay sonra labda olctugun nem ile ilk gunkunin aynisi olmaz. Karot yalan soylemez ama onun dilini iyi koru.

Karot parafin sarma onerisi pratikte cok onemli — bizim lab'a gelen karotlardan en az %30'u sarilmamis veya kotu sarilmis geliyor, nem profili degisiyor olcumden once. Onerim Harun: karot sandigini sahada parafin + plastik sarki ile kapayin, lab'a getirir getirmez sicaklik 4°C nem 100% saklama odasinda 24 saat dinlendirin (TS EN 12407 Annex). Sonra olcum yapın. Bu surece "conditioning" denir, sonuc tutarliligi belirgin artar.

Tesekkurler herkese. Cok zengin bir tartisma oldu. Ozet adimlarim:

1) p_t yaninda n_o ayri olcum eklenecek (acik gozeneklilik EDZ'ye daha hassas). 2) Vp anizotropisi (eksen paralel/dik) yapilacak. 3) Doygunluk standardizasyonu Pelin'in dedigi gibi temiz tutulacak. 4) Istatistiksel anlamlilik testi yapilacak. 5) Karot saklamasi parafin/film ile, Murat abi haklisin, Pelin hanim conditioning protokolu uygulanacak. 6) Sonuclar tamamlanip yayina cevrildiginde forum'a tekrar getirecegim. Iyi bir motivasyon oldu.